Podgorica između EU metropola i Zapadnog Balkana: Kako se razvijaju prestonice bivše Jugoslavije
Dok su Ljubljana i Zagreb sve čvršće usidreni u ekonomiju Evropske unije, a Beograd ostaje regionalni privredni gigant van EU, Podgorica se pozicionira kao finansijski i uslužni centar Crne Gore, sa rastućim značajem turizma, bankarstva i transporta. Analiza ekonomskih i demografskih trendova šest glavnih gradova bivše Jugoslavije, koju je uradio i objavio portal Biznis.rs, pokazuje gdje se region danas nalazi – i ko ima najveći prostor za ubrzani rast.
U regionu koji je četiri i po decenije bio jedna država danas šest glavnih gradova bilježi različite demografske i ekonomske trendove koji oblikuju njihov razvoj. Privredne grane koje dominiraju u ovih šest gradova snažno su povezane sa statusom njihove države u regionalnoj i globalnoj ekonomiji.
Recimo, u Ljubljani i Zagrebu usluge, IT sektor, finansije i turistički sektor čine okosnicu rasta; veliki broj međunarodnih kompanija i tehnoloških startapova bira ove gradove zbog stabilnosti i pristupa EU tržištu radne snage.
U Beogradu pored usluga i finansija važnu ulogu imaju telekomunikacije, proizvodnja i logistika, ali je inertnost u strukturnim reformama ograničenje u odnosu na EU metropole. Sarajevo i Skoplje i dalje zavise od tradicionalnih grana kao što su građevinarstvo, mala i srednja preduzeća u trgovini i uslužnim djelatnostima, dok Podgorica ulaže u turizam, transport i bankarski sektor kao pokretače rasta.
Investicije i budžetska politika su ključni za srednjoročne izglede – Ljubljana i Zagreb nastavljaju sa modernizacijom infrastrukture i podrškom inovacijama kroz fondove EU, što im daje komparativnu prednost. Beograd je fokusiran na razvoj IT klastera i jačanje proizvodnih kapaciteta, ali bez većih investicija u obrazovanje i istraživanje teško može da sustigne region EU.
Sarajevo i Skoplje moraju rješavati demografske izazove i iseljavanje radne snage koje direktno utiče na kapacitet domaće privrede da se razvija i diversifikuje.
Posmatrano na srednji rok, trendovi ukazuju na rastući disbalans između glavnih gradova članica EU i onih van Unije. Ljubljana i Zagreb bi mogli dodatno da učvrste svoju ulogu regionalnih centara inovacija i investicija, dok Beograd ima potencijal kao most između EU i tržišta Zapadnog Balkana.
Plate veće, ali i troškovi
Po pravilu, sve posmatrane prijestonice bilježe nešto više iznose prosječnih zarada u odnosu na prosjeke na nivou država, ali su i troškovi života u njima skuplji, i to najčešće u većem procentu u odnosu na pomenuta uvećanja plata.
Prema najnovijim dostupnim podacima Republičkog zavoda za statistiku, prosječna neto plata u Beogradu za novembar 2025. iznosila je 139.234 dinara (približno 1.175 eura), što je više od republičkog prosjeka za više od 27 hiljada (111.987, odnosno 953 eura).
U Hrvatskoj je prosječna neto plata u oktobru iznosila 1.668 eura, prema podacima gradskog Statističkog ureda. U Sjevernoj Makedoniji je plata nešto ispod 720 eura.
U Crnoj Gori su prosjeci po gradovima i opštinama posljednji put objavljeni u junu. Najveće prosječne neto zarade zabilježene su u Tivtu (1.179 eura), Zeti (1.139 eura) i Podgorici (1.061 eura). Sektori sa najvišim platama su finansije i osiguranje (1.624 eura), snabdijevanje strujom, gasom i klimatizacijom (1.440 eura), kao i poslovanje nekretninama (1.345 eura). U trenutku objave, prosjek na nivou države iznosio je 1.010 eura.
Demografski podaci
Posljednji tradicionalni popis stanovništva (klasičnim putem) u Sloveniji održan je 2002. godine. Nakon toga, ova zemlja je prešla na potpuno novi sistem, sprovodeći popise isključivo na osnovu podataka iz različitih administrativnih registara i baza podataka, čime se izbjegava tradicionalno popisivanje na terenu. Prema podacima SURS-a, gradska opština Ljubljana imala je u 2024. godini 297.575 stanovnika.
Zagreb je najveći grad Hrvatske, sa 767.131 stanovnika u urbanom području, na osnovu rezultata popisa iz 2021. godine, uz najsnažniji rast njihovog broja u državi, koja se, baš kao i Srbija, Sjeverna Makedonija i Bosna i Hercegovina, suočava sa velikim odlivom ljudi.
U Srbiji je posljednji popis obavljen 2022. godine, a po njemu Beograd ima registrovanih 1.685.563 stanovnika (oko 1,2 miliona u takozvanom metro području), po čemu ostaje ubedljivo najveći glavni grad od svih šest država nastalih raspadom nekadašnje Jugoslavije.
U Bosni i Hercegovini je svakako Sarajevo najveći grad – u njegovim administrativnim granicama živi oko 275.524 ljudi, dok je u širem području Kantona Sarajevo bilo 413.593 stanovnika prema popisu iz 2013.
Prema popisu iz 2021. godine, Skoplje ima 526.502 stanovnika, dok je iste godine utvrđeno i da glavni grad Crne Gore, Podgorica, ima 179.505 žitelja, što pak čini oko 30 odsto cjelokupne crnogorske populacije.
Beograd kao najveće privredno središte i motor rasta Srbije
Beograd je najveća ekonomska sila u Srbiji, odgovoran za znatan deo nacionalnog BDP-a i najveći broj zaposlenih u zemlji, sa velikim državnim i privatnim kompanijama koje oblikuju industrijske tokove.
Nikoga neće iznenaditi činjenica da je Beograd i najveći privredni centar u regionu. Na osnovu podataka iz posljednje izvještajne godine (2024.) koje je Biznis.rs-u dostavila bonitetna kuća CompanyWall, u glavnom gradu Srbije je registrovano 83.799 pravnih lica, što je otprilike četiri hiljade više u odnosu na godinu dana ranije, 79.619. Ukupan broj zaposlenih takođe je porastao – sa 710.173 u 2023. na 728.150 u 2024.
Gledano po djelatnostima, u Beogradu najveći broj pravnih lica posluje u nespecijalizovanoj trgovini na veliko (5.367), djelatnosti ostalih organizacija na bazi učlanjenja (4.821), konsultantskim aktivnostima u vezi s poslovanjem i ostalim upravljanjem (3.778), djelatnostima restorana i pokretnih ugostiteljskih objekta (3.553), kao i u računarskom programiranju (3.127).
Kompanija sa najvećim prihodom, čije sjedište je na teritoriji srpske prijestonice, je Elektrodistribucija Srbije (EPS) sa 3,9 milijardi eura (3.919.082.100), što je 10,6 odsto manje nego godinu dana ranije. EPS a.d. je ujedno i najveći poslodavac, sa 19.203 radnika na kraju 2024.
Posmatrano po dobiti, najuspješnije beogradsko preduzeće bila je Raiffeisen banka, sa 249.397.650 eura, ukoliko se uračuna i finansijski sektor.
Zbirno, sva beogradska pravna lica sa predatim godišnjim izvještajima u APR-u ostvarila su tokom 2024. godine 98,7 milijardi eura prihoda (98.684.064.337) i 5,07 milijardi eura dobiti (5.072.341.274,50). Zanimljivo je da su njihovi prihodi uvećani za približno 8,5 odsto na godišnjem nivou, ali da im je dobit u istom periodu smanjena za oko devet procenata.
Kada se uporedi sa podacima iz godišnjeg izvještaja Agencije za privredne registre o ukupnim prihodima privrednih društava na nivou čitave zemlje (oko 170 milijardi eura) i ukupnih prihoda preduzetnika koji su predali izvještaje (oko 12,7 milijardi eura), dolazimo do zaključka da Beograd po prometu novca čini više od pola srpske privrede.
U Zagrebu dominantni – konsultanti
Zagreb, kao ekonomsko i poslovno srce Hrvatske, pokriva veliki deo privrednih aktivnosti države – kompanije sa sjedištem u Zagrebu generišu veći dio ukupnog profita i prihoda hrvatskih firmi, a grad je ključan i u izvozu robe i usluga. U glavnom gradu Hrvatske tokom 2024. poslovalo je tačno 57.420 poslovnih subjekata, što je takođe uvećanje u odnosu na 53.865 (+6,5 odsto) godinu dana ranije, pokazuju podaci CompanyWall-a.
Po broju registrovanih zagrebačkih firmi, najaktivnije djelatnosti su savjetovanje u vezi s poslovanjem i ostalim upravljanjem (3.666), djelatnosti ostalih članskih organizacija (3.076), nespecijalizovana trgovina na veliko (2.899), ostalo računarsko programiranje (2.553), te građenje stambenih i nestambenih zgrada (2.507).
Ipak, među vodećim kompanijama sa sjedištem u Zagrebu su pripadnice energetskog, telekomunikacionog i prehrambenog sektora – INA (nafta i gas), Hrvatski Telekom, Agrokor, Atlantic Grupa, Dukat i Podravka, koje dominiraju tržištem i regionalnom trgovinom.
Grupacija Fortenova je najveći dobitaš, sa 215.599.257 eura u 2024.
Zbirni prihodi zagrebačke privrede, na osnovu podnetih godišnjih izvještaja, iznosili su 128,6 milijardi eura (128.602.635.696), a dobit 5,6 milijardi eura (5.579.986.346), uz obostrani međugodišnji rast.
Sarajevo i Skoplje – izazovi transformacije industrije i uslužnog sektora
Sarajevo i Skoplje se suočavaju sa specifičnim strukturnim izazovima. Sarajevska ekonomija, iako najjača u BiH, i dalje balansira između istorijskih industrijskih kapaciteta i uslužnih sektora poput telekomunikacija, finansija i turizma. Kompanije kao što su BH Telecom, Bosnalijek i Energopetrol ostaju ključni akteri u kantonalnoj ekonomiji, ali regionalna otežanost rada i spora fiskalna reforma usporavaju ubrzan rast.
Za Sarajevo je obračun nešto komplikovaniji, s obzirom na suštinsku podjelu grada, pa tako ukupni prihodi u njegovom zapadnom dijelu iznose 7.589.582.149 eura, a dobit 466.588.529 eura, dok su u mnogo manjem Istočnom Sarajevu prihodi iznosili tek 50.359.765 i dobit 6.370.420 eura.
Skoplje, kao glavni grad Sjeverne Makedonije, nosi značajnu ulogu u uslugama, transportu i malim proizvodnim firmama, ali ostaje tržište sa nižim investicionim intenzitetom u odnosu na Ljubljanu ili Zagreb, što usporava produktivnost i zarade u srednjem roku.
U Skoplju su zbirni prihodi iznosili 998.545.692 eura, a dobit 310.330.049 eura, za ukupno 10.873 obuhvaćenih pravnih lica. Najveći prihodaš i dobitaš je NLB banka, sa 132.275.204,50 eura prihoda i 53.423.362,50 dobiti.
Podgorica i potencijal turističkih i uslužnih sektora
Podgorica, glavni grad Crne Gore, predstavlja centar finansijskih, osiguravajućih, bankarskih, konsultantskih i građevinskih sektora u zemlji, sa naglaskom na usluge i turizam kao pokretače rasta. Uslužna ekonomija dominira poslovnim okruženjem i podstiče migraciju stanovništva iz ruralnih područja u grad, što poboljšava lokalno tržište rada i potrošnju.
Uprkos tome, Crna Gora se još suočava sa ograničenjima fiskalnog prostora i sporošću privlačenja velikih investicija, što može ograničiti ubrzan rast u srednjem roku ukoliko se ne unaprijedi institucionalni okvir i spoljnotrgovinska konkurentnost.
U Podgorici je poslovalo 12.366 pravnih lica, koja su u 2024. ostvarila prihode od 9.303.362.109 eura i 660.020.959 eura dobiti.
Najveći prihodaš dolazi iz trgovnskog sektora, Voli Trade, sa 368.919.219 eura, dok je najveću dobit imala Crnogorska komercijalna banka, sa 60.091.699 eura.
U Ljubljani najveći prihodi
Ljubljana predstavlja vjerovatno najrazvijenije urbano i ekonomsko središte među prijestonicama bivše Jugoslavije. U glavnom gradu Slovenije posluje veliki broj preduzeća, a među najznačajnijim su Petrol, multinacionalna naftna i distributerska kompanija, i domaće banke i telekomi koji doprinose državnom (i gradskom) BDP-u i zapošljavanju.
U Ljubljani je tokom 2024. poslovalo 33.444 privrednih subjekata, uz godišnji rast od 6,9 odsto, u odnosu na 31.449 iz 2023. Njihovi zbirni prihodi dosegli su skoro 130 milijardi eura (129.955.366.192), uz 5,07 milijardi eura dobiti (5.074.909.642).
I u prijestonici Slovenije najbrojnije su konsultantske djelatnosti (2.543) i udruženja (1.719), ali svakako najveći doprinos ekonomiji daje pomenuti Petrol, regionalni energetski div, sa 4.688.016.000 eura prihoda i 130,5 miliona eura dobiti (130.512.000), na 2.926 zaposlenih.
Petrol je prvi po prihodima među privrednicima, a drugi po dobiti, dok je na prvom mjestu distributer električne energije HSE, sa 210.490.452 eura.
