Bogetić: Crna Gora mora „okrenuti list“ – od potrošnje i zaduživanja ka održivosti i produktivnosti

Dr Željko Bogetić, dugogodišnji glavni ekonomista više regiona Svjetske banke, poručuje da Crna Gora na putu ka Evropskoj uniji mora da promijeni model ekonomskog rasta i fokus prebaci sa potrošnje na održivost, produktivnost i diverzifikaciju privrede.

U opširnom intervjuu za Pobjedu, Bogetić analizira stanje crnogorske ekonomije, fiskalne rizike i ključne reforme koje bi zemlji omogućile stabilniji rast, snažnije institucije i viši životni standard građana.

Posebno je značajno što će Bogetić biti jedan od ključnih govornika na Forumu izvršnih direktora (FID), koji se 24. marta održava u Podgorici, gdje će sa vodećim poslovnim i ekonomskim liderima regiona govoriti o transformaciji ekonomije, fiskalnoj stabilnosti i razvojnim šansama Crne Gore.

Program konferencije i prijave su dostupni na www.fid-forum.me

NASTAVAK TEKSTA ISPOD ILUSTRACIJE

POBJEDA: Crna Gora je u posljednjih nekoliko godina zabilježila snažan rast ekonomije, ali i rast javne potrošnje i zaduženja. Koliko je takav model rasta dugoročno održiv i gdje vidite najveće fiskalne rizike?

BOGETIĆ: Period nakon pandemije 2021–2023. godine bio je jedna izuzetna i jednokratna epizoda brzog oporavka privrede nakon duboke krize. To je bio rezultat, u velikoj mjeri samog otvaranja privrede i turizma i velikog priliva stranih građana i kapitala zbog rata u Ukrajini. Rastu su doprinijele i mjere znatnog porasta minimalnih plata što je potpomoglo domaću potrošnju, posebno siromašnijih grupa, što je bilo potrebno i opravdano. Takođe, postignuti su neki rezultati na planu uvođenja sive ekonomije u formalnu privredu i povećanja zaposlenosti u privatnom sektoru. Kad se privreda nalazi u takvom usponu, onda je i budžetska situacija kratkoročno bolja nego obično i javni dug pada.

To je bio neki pozitivan dio priče o brzom oporavku ekonomije u tom periodu. Međutim, inflacija je u međuvremenu ubrzala i u nemaloj mjeri obezvrijedila nominalni porast zarada. A inflacija najviše pogađa upravo siromašne slojeve. Pored uvezene inflacije zbog cijena energenata i hrane, inflaciji su djelimično doprinijeli i sam porast plata jer je direktno povećao potrošnju daleko iznad rasta produktivnosti. Kad god rast cijena premašuje rast produktivnosti imate pritisak na potrošnju i na cijene, ali i na smanjenje konkurentnosti privrede zbog rasta jediničnih troškova rada. Kao što rekoh, iz socijalnog ugla, potpuno je bilo opravdano povećati minimalne plate i penzije što je vodilo povećanju prosječnih plata i penzija.

Ali iz fiskalnog i makroekonomskog ugla, veličina tog povećanja je bila problematična jer je povećala potrošnju daleko više nego što je privreda mogla da izdrži a da ne generiše inflatorne pritiske putem pretjerane potrošnje. U tom smislu, jedan dio te inflacije i rasta indukovanom pretjeranom potrošnjom je bio nepotreban i nekoristan. Štaviše, ti inflatorni pritisci su povećani kada su građani porast plata, razumljivo, multiplikovali time što su na osnovu povećanih plata uzeli značajne nove bankarske kredite, većinom potrošačke vrste, što je dodatno povećalo pritisak na obim bankarskih kredita, količinu novca u privredi, a time i na potrošnju i cijene.

POBJEDA: Kako ocjenjujete trenutno stanje crnogorske makroekonomije i koji su njeni najveći kratkoročni i dugoročni izazovi, posebno u kontekstu inflacije, javnih finansija i životnog standarda građana?

BOGETIĆ: Tokom 2024–2025, međutim, imate jedan period ,,hlađenja“ privrede, smanjenja priliva kapitala, umjereniji rast plata i daleko umjereniji privredni rast od oko tri odsto godišnje, što je, uz pad uvozne inflacije, dovelo i do niže inflacije u Crnoj Gori. Ali, sa druge strane, budžetski deficit nije mali, a javni dug koji je značajan teret sada raste. Tako da se tek sada, na neki način, jasnije vidi pravo stanje makroekonomije i njeni kratkoročni i dugoročni izazovi.

Problem je što je godišnja inflacija od oko četiri odsto i dalje previsoka, posebno što su pojedine velike stavke potrošačke korpe kao što su neki važni izdaci za hranu, stanovanje, zdravstvo porasli puno više od opšteg nivoa cijena, što je direktno pogodilo budžete domaćinstava. Opet, inflacija najviše pogađa siromašnije slojeve stanovništva i stoga je važno da ekonomska politika ne pogoršava postojeće pritiske na inflaciju neopravdanim porastom javne potrošnje i plata jer se time direktno doliva ulje na vatru inflacije i smanjuje realni nivo životnog standarda, posebno siromašnih.

Politika niske inflacije je jedna od najboljih instrumenata za očuvanje kupovne moći domaćinstava. Inflacija ne pogoduje ni poslovnom sektoru, ni domaćem i stranom, jer je stabilnost cijena osnova poslovne kalkulacije i dugoročnog investiranja. Stoga smatram da je kontrola rizika skopčanih sa uticajima inflacije, potrošnje i javnih finansija na kratak rok ključna za pomjeranje modela rasta crnogorske privrede ka zdravijem i produktivnijem rastu privrede, zaposlenosti i standarda građana u budućnosti.

POBJEDA: Crna Gora se suočava sa izazovima javnog duga i fiskalne stabilnosti. Koje ključne reforme, po vašem mišljenju, treba sprovesti kako bi se dugoročno obezbijedila stabilnost javnih finansija?

BOGETIĆ: Javne finansije, kao ključni makro instrument ekonomske politike u Crnoj Gori, mogu i treba da doprinesu smanjenju inflatornih pritisaka putem čvršće i ambicioznije fiskalne politike nultih budžetskih deficita, pa i suficita u vrijeme ekonomske ekspanzije i srednjeročnog razduživanja, odnosno smanjenja javnog duga od sadašnjih oko 60 odsto društvenog proizvoda ka perspektivno 40 odsto ili niže.

Ovo je potrebno jer su brojni rizici po fiskalnu i opštu ekonomsku politiku, dijelom zbog same male veličine i ranjivosti crnogorske privrede: uvozna i domaća inflacija, pad turističkih i kapitalnih prihoda i doznaka, prenos recesionih pritisaka iz regionalne i globalne privrede i, naravno, rizici vezani za klimatske promjene i prirodne nepogode. Tu su i dugoročni fiskalni pritisci skopčani sa demografskim i sigurnosnim rizicima. Ako su javne finansije vrlo jake, takvi rizici i udari se mogu puno lakše amortizovati i ublažiti ili čak izbjeći krizu. Ako javne finansije nijesu dovoljno jake, svaki, pa i najmanji rizik ili udar može da izazove krizu i nepotrebne posljedice po privredu i životni standard.

Jednostavno, stoga Crna Gora treba da bude fiskalno snažna i otporna država sa investicionim kreditnim rejtingom. To je sasvim moguće postići pametnom, srednjeročnom i cjelovitom fiskalnom konsolidacijom koja bi ciljano smanjivala neproduktivne rashode u cijelom javnom sektoru i povećala njegovu efikasnost, a prioritete postavila na ono što su ključne funkcije države i velikih socijalnih i infrastrukturnih sistema. To bi otvorilo fiskalni prostor i mogućnosti za veća i efikasnija ulaganja u ljude, zdravstvo i obrazovanje i njihovo unapređenje, kao i unapređenje usluge za siromašne slojeve i starije građane.

Drugim riječima, ekonomska politika treba da se fokusira na makro stabilizacionu, socijalnu i razvojnu funkciju uz što efikasnije javne usluge građanima i privredi, kojima služe, i što jednostavniji, transparentniji i kvalitetniji ambijent za domaće i strane privrednike. To bi doprinijelo i da se opšti pravac makroekonomske odnosno fiskalne politike u Crnoj Gori pokrene ka svođenju javne i opšte potrošnje u gabarite koje privreda može da izdrži – i u okviru kojih privreda može da poveća unutrašnje „rezerve“ (fiskalne i druge) radi povećanja otpornosti na brojne i neminovne nove udare koji dolaze iz regionalnog i globalnog okruženja.

Znači, osnovna poruka je da sada treba „okrenuti list“ od potrošnje i zaduživanja ka održivosti, razduživanju, produktivnosti i kvalitetnijoj, otpornijoj i više diverzifikovanoj privredi u budućnosti.

POBJEDA: Zapadni Balkan često se posmatra kao region sa velikim razvojnim potencijalom, ali i sa brojnim strukturnim izazovima. Gdje vidite Crnu Goru u tom regionalnom kontekstu u narednoj deceniji?

BOGETIĆ: Moj bazni scenario je očekivanje da će za deset godina Crna Gora biti nova uspješna priča Evropske unije i da će već za nekoliko godina dostići donji prag zemalja koje se klasifikuju kao zemlje visokog nivoa dohotka po glavi stanovništva (oko 14.000 dolara po stanovniku). Takođe, vjerujem da će doći do većeg infrastrukturnog i ekonomskog povezivanja prostora Zapadnog Balkana, koje se već događa, posebno na infrastrukturnom planu, i njegovog postepenog integrisanja u EU i, sa tim u vezi, njegovim prosperitetom. Mislim da će dijaspora to prepoznati i da će postepeno povećavati svoje prisustvo i ulaganja i da će doći do određenog vraćanja obrazovanih i mladih ljudi da žive i rade u zemlji i za svoju zemlju. I da će se privreda Crne Gore postepeno kretati ka većem kvalitetu postojećih velikih sektora privrede, ali uz rast ,,nove ekonomije“ zasnovane na znanju koje će sve više biti integrisano preko granica zemlje. Ovo su konkretna predviđanja koja ćemo moći da provjerimo u ne tako dalekoj budućnosti.

POBJEDA: Kao ekonomista koji dugo prati ekonomije u tranziciji, koje su najveće razvojne šanse Crne Gore u narednim godinama – turizam, energetika, digitalna ekonomija ili nešto drugo?

BOGETIĆ: Turizam, energetika, usluge, poljoprivreda i prehrambena industrija će biti oslonac crnogorske privrede ali mislim da će rasti tzv. nova ekonomija zasnovana na digitalizaciji, inovacijama i, uopšte, na znanju. Finansijski sistem Crne Gore je stabilan i pravi značajan napredak u unapređenju efikasnosti i regulative i sistema plaćanja i mislim da će on dati još veći doprinos privredi i razvoju u budućnosti. Barijere za transfer i usvajanje novih tehnologija i aplikacija za zemlju u Evropi kakva je Crna Gora su niske i dalje se smanjuju. Mislim da je pomorski saobraćaj jedna razvojna šansa, posebno zbog duboke tradicije pomorskih znanja i vještina koje danas većinom služe u inostranstvu.

Cijeli kompleks poslova i aktivnosti vezanih za prirodu i okolinu i njeno unapređenje. Takođe, čini mi se da ,,kreativna privreda“ odnosno umjetnost, kulturna baština u najširem smislu Crne Gore, posebno u kontekstu još tješnje integracije i saradnje sa evropskim i svjetskim partnerskim institucijama, predstavlja veliku vrijednost i čini mi se da vidim određeni zamah koji se već dešava sa pojedinim umjetnicima koji dostižu najveći svjetski nivo. Sportska, rekreativna i zdravstvena privreda takođe. Ključ za korišćenje tih velikih razvojnih šansi koje se sada otvaraju pred ulazak u Evropsku uniju jeste znanje i njegovo produktivno, efikasno i inovativno korišćenje na nivou domaćinstava, privrede, javnog sektora. Neke od najinovativnijih privreda u Evropi su male zemlje kao što su Irska, Finska i Estonija, a sve su imale vrlo skromne početke. Njihove priče su priče znanja. To može da bude nova razvojna priča Crne Gore.

POBJEDA: Crna Gora je kandidat za članstvo u EU. Koliko ekonomske reforme i jačanje institucija mogu ubrzati taj proces i koje oblasti su, po vašem mišljenju, ključne? Koliko su institucionalne reforme i kvalitet upravljanja presudni za privlačenje stranih investicija u malim ekonomijama poput crnogorske?

BOGETIĆ: Upravo su reforme, makroekonomske, institucionalne, sektorske, na putu ka EU taj akcelerator i ogromna razvojna šansa. Institucije su pravila igre, odnosno pravila ponašanja. To nijesu ministarstva, agencije i zgrade. Nego pravila, formalna i neformalna pravila ponašanja u tim ministarstvima, agencijama, privatnom sektoru, kulturi, sportu i društvu u cjelini i ta pravila ih oblikuju – i bitno utiču na performanse društva, privrede i države. U ekonomskoj nauci je pokazano da je kvalitet institucija, u mjeri u kojoj su one efikasne i inkluzivne i zasnovane na meritokratiji i pravu zakona, jedan od važnih odrednica opšteg prosperiteta društva.

Moj kolega, nobelovac Džejms Robinson sa univerziteta u Čikagu i ja smo nedavno zajedno radili na ovim pitanjima na Srednjem istoku gdje su institucionalni izazovi posebno složeni. U odnosu na te, crnogorski problemi institucija su puno više premostivi iako nijesu mali. I nije to samo pitanje privlačenja stranih investicija u male privrede poput crnogorske, mada je i to važno. Institucije su jedna od možda najvažnijih faktora koje čine razliku između prosperitetnih duštava i onih drugih. Pojednostavljeno, sve polazi od toga i vraća se na to kako se pojedinci, grupe i društvo kao cjelina ponašaju i odnose jedno prema drugima. Kakva su stvarna pravila ponašanja i kakve rezultate oni generišu.

Postoje dobra pravila ponašanja zasnovana na nauci i dobroj praksi i mnoga su intuitivna i zdravorazumska. Počistiti oko sebe. Pristojnost u ophođenju. Kooperacija, a ne konflikt. Briga o slabijima i budućim generacijama. Empatija. Povjerenje. Dijalog podrazumijeva kulturu međusobnog slušanja, razumijevanja, saradnje i zajedničkog rješavanja problema, a ne konfrontacije i konflikta kao defolt ponašanje. Odsustvo diskriminacije i jednake ekonomske šanse i primjena prava. Stvarna, a ne samo deklarativna rodna ravnopravnost i puno veća zastupljenost žena na nivou nosilaca odluka. Protokoli i procedure u javnom sektoru zasnovanih na znanju, praksi i nauci, a ne na neznanju, improvizaciji i korupciji. Sve su to neka pravila koja doprinose društvu.

Parafrazirajući, sve srećne zemlje liče jedna na drugu u ovom smislu. Mnoge druge imaju još puno posla u uspostavljanju institucija dostojnih čovjeka. Upravo su institucije to ogromno polje gdje ekonomska nauka i druge društvene nauke, pravo, političke nauke, psihologija, nauka o prostoru i drugi segmenti susrijeću ekonomsku politiku. Kvalitetna ekonomska politika je neophodna ali ne i dovoljna za prosperitet. Za to su potrebne funkcionalne, demokratske, inkluzivne institucije na kojima počiva društveni i privredni život. A njih je često najteže izgraditi i održati.

Crna Gora ima veliku prednost što je, i pored velikih izazova na ovom planu, dostigla određeni nivo opšteg razvoja koji je viši i kvalitetniji nego u većini zemalja svijeta i to što ima ogromne geografske i prirodne i klimatske prednosti i jasan cilj i perspektivu da usvajanjem institucija Evropske unije i njihovom prilagođavanju svom kontekstu značajno unaprijedi kvalitet funkcionisanja društva i način rješavanja društvenih izazova. Sadašnje teškoće, često velike teškoće i ograničenja na putu izgradnje jakih evropskih institucija, vidim kao jedan proces, čistilište, ako hoćete, kroz koji će Crna Gora proći i napredovati postepeno, uz veliku podršku i saradnju sa evropskim institucijama, kao i zahvaljujući značajnom stepenu postojeće integracije i sopstvenih snaga.

POBJEDA: Koje bi tri ključne reforme Crna Gora trebalo da sprovede u narednih pet godina kako bi ubrzala ekonomski rast i približila se standardu Evropske unije?

BOGETIĆ: Tri su široka pravca reformi. Obezbijediti trajnu makroekonomsku stabilnost. Ulagati pametno i efikasno u znanje, produktivnost i inovacije u javnom i privatnom sektoru i unapređivati socijalne i infrastrukturne sisteme sistemskim pristupom. Jačati institucije i kvalitet upravljanja i njihovo što tješnje približavanje i integracija u EU.