Kako evropske metropole pokušavaju da riješe stambenu krizu
Dok rast kirija sve većem broju građana otežava život u evropskim metropolama, pojedini gradovi razvijaju modele pristupačnijeg stanovanja. U Beču oko 60 odsto stanovnika živi u gradskim ili subvencionisanim stanovima, Prag obezbjeđuje zaposlenima u javnom sektoru kirije 20 odsto ispod tržišnih, a irski program neprofitnog iznajmljivanja donosi u prosjeku gotovo 30 odsto niže kirije, piše Deutsche Welle (DW).
Nedostatak pristupačnog stambenog prostora postao je jedan od najvećih socijalnih problema u mnogim evropskim urbanim centrima. Od gradskih stanova i ustupanja javnog zemljišta do pretvaranja poslovnih zgrada u stambene objekte, evropske metropole pokušavaju da ublaže pritisak na građane.
Rješenja se razlikuju, ali cilj je zajednički: omogućiti stanovanje i ljudima čija primanja ne mogu da prate rast tržišnih kirija.
BERLIN: Zahtjev da veliki stambeni fondovi pređu u javne ruke
U najvećem gradu Evropske unije pritisak na tržište nekretnina toliko je veliki da su građani odlučili da pokušaju sa istorijskim eksperimentom. Stanovnici Berlina su 2021. godine na referendumu podržali inicijativu da vlasti njemačke prijestonice izrade zakon kojim bi se ograničila tržišna moć velikih investitora koji posjeduju ogroman stambeni fond.
Ideja je bila da se profitno orijentisane kompanije koje posjeduju više od 3.000 stanova primoraju da ih, uz povoljnu naknadu, prenesu u vlasništvo savezne pokrajine i grada Berlina. Međutim, to se još nije dogodilo, a prosječne kirije pri novom iznajmljivanju u međuvremenu su porasle za skoro 50 odsto, navodi DW.
Kompanija Deutsche Wohnen dio je koncerna Vonovia, koji, prema podacima navedenim u tekstu, samo u Berlinu posjeduje više od 140.000 stanova, a u cijeloj Njemačkoj gotovo pola miliona.
DW navodi da je na nedavnim izborima za parlament Berlina partija Ljevica postala najjača politička snaga, nakon što je u kampanji obećala odlučno sprovođenje referendumske inicijative i podruštvljavanje stanova velikih kompanija, često nazivano „eksproprijacijom“.
Da li će Berlin zaista zakoračiti na ovaj pravno neistraženi teren zavisi od koalicionih pregovora. Ipak, rasprava je ponovo skrenula pažnju na razmjere stambene krize u velikim evropskim centrima.
BEČ: Gradski i subvencionisani stanovi za 60 odsto stanovnika
Bečki model važi za jedan od najuspješnijih evropskih primjera u borbi protiv naglog rasta kirija.
Austrijska prijestonica se još nakon Prvog svjetskog rata suočila sa ekstremnom stambenom krizom. Kreveti su bili toliko rijetki da su radnici spavali u smjenama, dok su se u prenatrpanim prostorima širile bolesti poput tuberkuloze.
Rješenje koje je tada usvojeno stabilizuje tržište nekretnina i danas. Gradske vlasti izdaju oko 220.000 stanova, dok još oko 200.000 stanova pripada subvencionisanom stambenom fondu.
To znači da približno 60 odsto stanovnika Beča živi u gradskim ili subvencionisanim stanovima. Tolika ponuda pristupačnog stanovanja utiče i na stabilizaciju cijena na slobodnom tržištu nekretnina.
BAZEL: Javno zemljište, privatne zgrade
Sve skuplje stanovanje u velikoj mjeri posljedica je činjenice da se privlačnost neke lokacije direktno odražava na cijenu zemljišta. Zato se širom Evrope razmatra kako da se kirije odvoje od rasta vrijednosti samog zemljišta.
Jedna od mogućnosti jeste da opština svoje zemljište ne prodaje, već da ga daje u zakup stambenim zadrugama ili investitorima usmjerenim na opšte dobro.
Opština tako ne mora da snosi troškove izgradnje, dok investitori ne plaćaju visoke cijene kupovine zemljišta koje bi na kraju prenijeli na stanare.
Jedan od evropskih pionira ovog pristupa je Bazel. U tom švajcarskom gradu oko 40 odsto svih zadružnih stanova izgrađeno je na javnom zemljištu.
Barselona i Lisabon takođe već godinama ulažu napore da razviju ovaj model.
PARIZ: Poslovne zgrade pretvaraju u stanove
Situacija postaje znatno teža kada su zemljište i objekti već u privatnom vlasništvu. Grad Pariz zato od 2014. godine koristi pravo preče kupovine kako bi povećao udio socijalnih stanova, prvenstveno u četvrtima u kojima je pritisak na stanare najveći.
Cilj je da njihov udio do 2035. godine dostigne 30 odsto, iako su dosadašnji pomaci uglavnom rezultat novih gradskih projekata izgradnje.
Francuska prijestonica i okolne opštine istovremeno sve više kupuju poslovne zgrade kako bi ih preuredile u stambeni prostor.
U širem regionu Pariza identifikovan je 61 takav projekat, koji bi ukupno mogao da obezbijedi do 8.200 novih stanova.
PRAG: Kirije 20 odsto niže za zaposlene u javnom sektoru
Glavni grad Češke pronašao je drugačiji način da zadrži ljude bez kojih svakodnevni život ne bi funkcionisao: medicinske sestre, policajce, nastavnike i radnike čistoće.
Oni često imaju manje novca za kiriju od zaposlenih u bolje plaćenim djelatnostima, poput bankarstva ili advokature.
Prema pisanju DW-a, u Pragu je završeno oko 660 stanova namijenjenih isključivo zaposlenima u javnom sektoru.
Investitor je kompanija kćerka jedne češke banke. Zahvaljujući evropskim subvencijama i dugoročnom finansijskom planiranju na period od 40 godina, planira da kirije zadrži na nivou 20 odsto nižem od tržišnog.
O tome ko će se useliti u energetski efikasne stanove ne odlučuje banka, već same klinike i javne službe. One sklapaju okvirne ugovore i povoljnim uslovima stanovanja privlače nove radnike.
Naredni slični stambeni projekti već su u fazi planiranja.
DABLIN: Pristupačniji stanovi za građane između socijalne pomoći i tržišta
Irska prijestonica takođe pokušava da zadrži građane sa niskim i srednjim primanjima.
Nakon finansijske krize krajem prve decenije ovog vijeka, strani investitori kupili su veliki broj nekretnina. Uslijedio je rast velikih tehnoloških kompanija, koje su Dablin birale za svoja evropska sjedišta zbog niskih poreza.
Potražnja za stanovima naglo je porasla, a sa njom i kirije. Istovremeno, ponuda socijalnih stanova ostala je premala, pa su liste čekanja veoma duge.
Program Cost Rental Housing, uveden 2021. godine, namijenjen je grupi građana koja često ostaje zanemarena: onima koji zarađuju previše da bi dobili socijalni stan, ali premalo da bi mogli da priušte tržišne kirije. DW za ovaj program navodi prihodovni prag od 66.000 eura godišnje.
U okviru programa neprofitne i javne organizacije nude stanove bez namjere ostvarivanja profita. Početne kirije zato su znatno ispod tržišnog nivoa, a prema studiji irskog Instituta za ekonomska i socijalna istraživanja (ESRI), u prosjeku su niže za gotovo 30 odsto.
Irska vlada želi da do kraja decenije obezbijedi 18.000 ovakvih stanova.
Kolika je potreba za ovim modelom pokazuje primjer naselja Kulevali na jugoistoku Dablina: za 104 stana prošle godine prijavilo se više od 4.200 kandidata.
Različiti modeli pokazuju da evropski gradovi traže rješenja prilagođena svojim tržištima. Ipak, svima je potrebno još mnogo pristupačnih stanova kako bi se ponuda i potražnja u najtraženijim metropolama ponovo uravnotežile.
