Digitalizacija javne uprave kasni: Završeno 43 odsto planiranih aktivnosti
Crna Gora je tokom 2025. napravila važne korake u digitalizaciji javne uprave, uključujući uspostavljanje nove platforme za elektronsku razmjenu podataka i Metaregistra, ali Izvještaj o radu Savjeta za elektronsku upravu pokazuje da se digitalna transformacija i dalje odvija sporije od plana: od 51 posmatrane aktivnosti za 2024. godinu, potpuno su realizovane 22, odnosno 43,14 odsto.
Crna Gora je tokom 2025. godine nastavila proces digitalne transformacije javne uprave, ali izvještaj koji je razmatran na posljednjoj sjednici Vlade u četvrtak pokazuje da se najvažniji reformski posao i dalje odvija uz ozbiljna kašnjenja, nedostatak kadrova, ograničena finansijska sredstva i slab odziv pojedinih institucija.
Prema Izvještaju o radu Savjeta za elektronsku upravu za 2025. godinu, Savjet je tokom prošle godine razmatrao ključna pitanja za razvoj e-uprave, uključujući Plan digitalnih usluga 2025–2027, aktivaciju elektronske lične karte, potrebu donošenja Zakona o identifikacionom broju, kao i uspostavljanje nove platforme za elektronsku razmjenu podataka — X-Road.
Najkonkretniji podatak iz izvještaja odnosi se na sprovođenje Akcionog plana Strategije digitalne transformacije 2022–2026. Za 2024. godinu posmatrana je 51 aktivnost, od kojih su 22 u potpunosti realizovane, 17 djelimično, dok 12 aktivnosti nije realizovano. To znači da je stepen ispunjenosti planiranih aktivnosti iznosio 43,14 odsto, što u samom izvještaju ukazuje na “usporenu dinamiku sprovođenja”.
Za sprovođenje Akcionog plana 2024–2025. bilo je predviđeno 8,93 miliona eura, od čega se 83,13 odsto odnosilo na sredstva iz Budžeta Crne Gore, a 16,87 odsto na donatorska sredstva. Prema dostavljenim informacijama, za aktivnosti u 2024. godini utrošeno je ukupno 5,75 miliona eura, računajući budžetska i donatorska sredstva.
U planu 171 digitalna usluga
Poseban dio izvještaja odnosi se na Plan pune implementacije transakcionih javnih elektronskih servisa na nacionalnom i lokalnom nivou za period 2025–2027, koji proizilazi iz Reformske agende Crne Gore.
Planom je predviđena digitalizacija ukupno 171 usluge koje su predložile 22 institucije. Od toga bi, prema planu, 57 usluga trebalo da bude digitalizovano u 2025. godini, 70 u 2026, a još 35 u 2027. godini.
Do maja 2025. godine realizovano je 25 e-usluga, od kojih je građanima i privredi bilo dostupno 20 servisa. Među institucijama koje su imale realizovane usluge navedeni su Ministarstvo javne uprave, Ministarstvo dijaspore, Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija, Ministarstvo socijalnog staranja, brige o porodici i demografije, Ministarstvo pravde i Zavod za zapošljavanje.
Ipak, izvještaj pokazuje i sistemski problem: Ministarstvo javne uprave je predloge usluga koje bi trebalo digitalizovati, a koje je dostavila Američka privredna komora u Crnoj Gori, uputilo nadležnim ministarstvima i organima, ali je odgovor izostao od većine institucija.
Elektronska lična karta još nije zaživjela u punom kapacitetu
Savjet je tokom 2025. posebnu pažnju posvetio elektronskoj ličnoj karti, koja sadrži kvalifikovani sertifikat za elektronsku identifikaciju i kvalifikovani elektronski potpis. Problem je, međutim, što njena aktivacija za građane i dalje nije dovoljno jednostavna, jer zahtijeva posebna softverska rješenja i dodatnu podršku.
To je posebno važno za programe i servise koji uključuju veliki broj korisnika. U izvještaju se navodi primjer Programa stručnog osposobljavanja lica sa stečenim visokim obrazovanjem, koji svake godine koristi više od 3.000 visokoškolaca kod oko 15.000 poslodavaca. Nova platforma za taj program predviđa i korišćenje elektronske lične karte, zbog čega je Savjet prepoznao potrebu da se građanima pruži direktna podrška.
Zbog toga je razmatrano organizovanje info-pultova u tri regije — sjever, centar i jug — kako bi korisnicima bila omogućena pomoć u procesu aktivacije elektronske lične karte.
Ključni zakon još na čekanju
Jedna od važnijih prepreka za razvoj digitalnih servisa je i kašnjenje Zakona o identifikacionom broju. Savjet je ocijenio da je donošenje tog zakona hitno, jer bi identifikacioni broj trebalo da bude nova osnova za elektronske usluge i da zamijeni dosadašnji jedinstveni matični broj u dijelu digitalne identifikacije.
Predstavnik Ministarstva unutrašnjih poslova informisao je Savjet da su na Predlog zakona date sugestije Sekretarijata za zakonodavstvo i da se radi na njihovom ugrađivanju u tekst. Članovi Savjeta ocijenili su da bi Predlog zakona trebalo uputiti i Evropskoj komisiji na mišljenje, imajući u vidu njegov značaj za sistem digitalne identifikacije.
Uspostavljen X-Road: podaci između institucija bez šaltera
Jedan od najznačajnijih pomaka u 2025. godini bilo je uspostavljanje nove platforme za elektronsku razmjenu podataka — X-Road, odnosno novog Jedinstvenog sistema za elektronsku razmjenu podataka.
Riječ je o platformi zasnovanoj na rješenju koje se koristi u Estoniji, Finskoj i drugim državama Evropske unije. Cilj je da institucije u realnom vremenu razmjenjuju podatke iz registara, bez administrativnih posrednika, čime bi građani bili oslobođeni obaveze da sami prikupljaju i dostavljaju dokumentaciju koju država već ima.
Izvještaj navodi da X-Road unapređuje bezbjednost, pojednostavljuje razmjenu podataka i podiže interoperabilnost javne uprave. Sistem koristi enkripciju, autentifikaciju i mehanizme zaštite integriteta podataka, a zasniva se na decentralizovanoj arhitekturi i otvorenim standardima.
To bi, u praksi, trebalo da znači manje papira, manje odlazaka na šaltere, manje ručnog unosa podataka i bržu obradu zahtjeva građana i privrede.
Metaregistar obuhvata 205 registara
Uz X-Road, u 2025. je uspostavljen i novi softver za Metaregistar — centralni katalog elektronskih registara, informacionih sistema i web servisa.
Prema izvještaju, podatke Ministarstvu javne uprave dostavilo je 46 institucija, a centralni katalog trenutno sadrži podatke o 205 registara, 56 informacionih sistema i 56 web servisa. Podaci iz Metaregistra objavljeni su na portalu otvorenih podataka.
Savjet je ocijenio da je Ministarstvo javne uprave obavilo značajan posao, ali je istovremeno konstatovano da puna primjena X-Road platforme i Metaregistra zavisi od učešća svih organa koji su obveznici Zakona o elektronskoj upravi.
Nerealizovane aktivnosti: edukacija i pravni okvir
Među važnim aktivnostima koje nijesu realizovane izdvojeno je usklađivanje zakonske regulative koja se odnosi na lični identitet građana, kako bi se omogućila upotreba identifikacionog broja. Taj korak se u izvještaju tretira kao ključna pravna osnova za efikasnije korišćenje e-usluga.
Nerealizovana je i organizacija promotivnih kampanja i obuka za građane i javnu upravu, koje bi trebalo da povećaju svijest o digitalnoj transformaciji. U izvještaju se upozorava da nedostatak edukacije može dovesti do slabije primjene novih digitalnih rješenja i manjeg angažmana službenika u javnoj upravi.
Upravo tu leži jedan od glavnih izazova digitalizacije: Crna Gora ne zaostaje samo u tehnologiji, već i u organizacionoj kulturi. Čak i kada se platforme uspostave, njihova vrijednost zavisi od toga da li ih institucije stvarno koriste, da li građani znaju kako da pristupe servisima i da li javna uprava prestaje da traži dokumentaciju koju već posjeduje.
Tehnologija postoji, sistem tek treba da proradi
Izvještaj pokazuje da Crna Gora postepeno gradi tehničku infrastrukturu za modernu elektronsku upravu, ali da ključni problemi ostaju u koordinaciji institucija, pravnom okviru, aktivaciji elektronske lične karte i sporoj realizaciji planiranih aktivnosti.
Uspostavljanje X-Road platforme i Metaregistra može biti važan iskorak, ali puni efekat za građane i privredu biće vidljiv tek kada svi organi budu vodili registre u elektronskoj formi i razmjenjivali podatke kroz jedinstveni sistem.
Drugim riječima, Crna Gora je dobila dio digitalne infrastrukture, ali pravi test tek slijedi: da e-uprava prestane da bude planski dokument i postane svakodnevna usluga koju građani i kompanije zaista osjećaju.
