5 finansijskih kriza koje su promijenile svijet
Od sloma Wall Streeta 1929. do borbe za opstanak eura, najveće finansijske krize nijesu samo rušile banke i kompanije. Iza sebe su ostavljale nova pravila, institucije i potpuno drugačiji odnos države prema tržištu.
Finansijske krize gotovo nikada ne završe tamo gdje su počele. Problem jedne banke preraste u nestašicu kredita, pad jedne valute pokrene bijeg kapitala, a sumnja u državni dug može zatvoriti izvore finansiranja hiljadama privatnih kompanija.
Pet kriza iz istraživanja portala Investitor.me pokazuju kako se kroz istoriju mijenjalo značenje „sigurne investicije“. Tridesetih godina prošlog vijeka pokazalo se da ni bankarski depozit nije nužno siguran. Osamdesetih je srušen mit da države uvijek vraćaju dugove. Azijska kriza razotkrila je opasnost zaduživanja kompanija u stranoj valuti, dok je 2008. otkriveno da ni vrijednosni papir sa najvišim kreditnim rejtingom ne mora biti bez rizika. Kriza eurozone zatim je pokazala da čak ni obveznice država koje koriste istu valutu nijesu jednako sigurne.
Zašto baš ovih pet kriza
Ovo nije matematička rang-lista jer krize nije moguće uporediti samo prema jednom pokazatelju. Neke su odnijele više radnih mjesta, druge izazvale veće gubitke banaka, dok su pojedine ostavile dublje političke i regulatorne posljedice.
Izbor je napravljen prema četiri kriterijuma: međunarodnom dometu, gubitku proizvodnje i trgovine, uticaju na finansiranje kompanija i trajnim promjenama finansijskog sistema.
1. VELIKA DEPRESIJA: Kada su zajedno nestali novac, krediti i kupci
Slom njujorške berze u oktobru 1929. ostao je najprepoznatljivija slika Velike depresije. Dow Jones je 28. oktobra izgubio gotovo 13 odsto, narednog dana još oko 12 odsto, a do ljeta 1932. bio je čak 89 odsto ispod prethodnog vrhunca.
Pad berze, međutim, nije bio jedini uzrok depresije. Pravi slom nastao je kada su se gubici sa tržišta kapitala spojili sa bankarskim panikama, propadanjem banaka, deflacijom, padom potrošnje i pogrešnim odgovorima monetarne politike.
Od jeseni 1930. do početka 1933. novčana masa u SAD smanjena je gotovo 30 odsto. Cijene su pale u približno istom obimu, zbog čega su realne vrijednosti dugova naglo porasle. Kompanije su imale sve manje prihoda, ali njihove obaveze nijesu nestajale. Rezultat su bili bankroti, otpuštanja i novi talas nenaplativih bankarskih kredita. Američki BDP pao je oko 30 odsto, dok je nezaposlenost 1933. dostigla 25 odsto, pokazuju podaci Federalnih rezervi.
Evropski epicentar iz 1931.
Kriza je brzo postala evropska. Propast austrijske banke Creditanstalt u maju 1931. pokrenula je novi talas nepovjerenja prema bankama i valutama Centralne Evrope. Prema analizi Banke za međunarodna poravnanja, povlačenje kratkoročnih međunarodnih kredita tokom 1931. bilo je veće nego u globalnoj krizi 2008–2009.
Zlatni standard dodatno je pogoršao situaciju. Umjesto da obezbijede likvidnost bankama i privredi, centralne banke su često podizale kamate i ograničavale novac kako bi sačuvale zlatne rezerve. Velika Britanija napustila je zlatni standard u septembru 1931, a za njom su krenule brojne druge države.
Industrijska proizvodnja Njemačke i SAD pala je na oko 53 odsto nivoa iz 1929, dok je nominalna vrijednost svjetske trgovine u najtežem trenutku iznosila svega 35 odsto pretkriznog nivoa. Količinski obim trgovine smanjen je približno četvrtinu, a dio pada dodatno su izazvali protekcionizam i nove carinske barijere, prema istorijskim pregledima MMF-a.
Za evropske kompanije to je značilo istovremeni nestanak domaće tražnje, izvoznih tržišta i bankarskog finansiranja. Investicije i kupovina trajnih dobara odlagane su zbog straha i neizvjesnosti, čime je finansijska kriza prerasla u dugotrajnu ekonomsku depresiju.
Šta je promijenila
Velika depresija uspostavila je temelje savremenog upravljanja krizama:
- uvedeno je osiguranje bankarskih depozita;
- ojačani su nadzor i regulacija banaka;
- centralne banke dobile su jasniju ulogu krajnjeg kreditora;
- država je počela aktivnije da koristi javnu potrošnju za podršku tražnji;
- poslije Drugog svjetskog rata stvoren je sistem iz Bretton Woodsa, zajedno sa MMF-om i Svjetskom bankom.
Najvažnija poslovna lekcija bila je brutalno jednostavna: profitabilna kompanija može propasti ako joj istovremeno nestanu likvidnost, kredit i tržište.
2. LATINOAMERIČKA DUŽNIČKA KRIZA: Kada se državni dug pretvorio u problem svjetskih banaka
Tokom sedamdesetih godina međunarodne banke raspolagale su ogromnim iznosima „petrodolara“ koje su zemlje izvoznice nafte deponovale u zapadnim finansijskim centrima. Veliki dio tog novca plasiran je državama Latinske Amerike kroz kredite denominovane u dolarima, često sa promjenjivim kamatama.
Ukupan spoljni dug regiona porastao je sa 29 milijardi dolara 1970. na 327 milijardi 1982. godine. Devet najvećih američkih banaka tada je prema Latinskoj Americi imalo potraživanja u vrijednosti od čak 176 odsto sopstvenog kapitala, navodi istorijski pregled Federalnih rezervi.
Sistem je mogao funkcionisati dok su kamate bile niske, krediti dostupni, a cijene sirovina povoljne. Kada su SAD i evropske zemlje krajem sedamdesetih zaoštrile monetarnu politiku kako bi zaustavile inflaciju, trošak otplate dolarskih dugova naglo je porastao.
U avgustu 1982. Meksiko je obavijestio povjerioce da više ne može uredno servisirati oko 80 milijardi dolara duga. Uslijedio je domino efekat: 16 latinoameričkih država moralo je da reprogramira obaveze.
„Izgubljena decenija“ za kompanije i stanovništvo
Međunarodne banke prekinule su novo kreditiranje i pokušale da naplate ili restrukturiraju postojeće zajmove. Zemlje dužnici morale su da smanjuju potrošnju, investicije i uvoz kako bi obezbijedile dolare za otplatu kamata.
To je značilo manje infrastrukturnih projekata, manju tražnju za robom i opremom iz Evrope, pad realnih zarada i zatvaranje preduzeća. Mnoge države su, umjesto reforme neefikasnih javnih kompanija, prvo rezale ulaganja u infrastrukturu, obrazovanje i zdravstvo. Zbog dugotrajne stagnacije osamdesete godine u regionu ostale su poznate kao „izgubljena decenija“.
Kriza nije izazvala evropsku recesiju razmjera 2008, ali je pokazala da problem dužnika na drugom kontinentu može ugroziti kapital međunarodnih banaka. Upravo poslije ove krize razvijena je konsolidovana statistika BIS-a za praćenje ukupnih prekograničnih izloženosti banaka, koja je danas jedan od ključnih instrumenata nadzora globalnog finansijskog sistema, navodi BIS.
Šta je promijenila
Kriza je promijenila način na koji se posmatra državni dug zemalja u razvoju. Povjerioci su počeli ozbiljnije da mjere valutni rizik, politički rizik, strukturu izvoza i sposobnost države da obezbijedi devizne prihode.
Brady planom iz 1989. dio problematičnih bankarskih kredita pretvoren je u obveznice kojima se moglo trgovati. Time je otvoren put savremenom tržištu državnih obveznica zemalja u razvoju.
Istovremeno je učvršćena uloga MMF-a kao organizatora međunarodnih paketa pomoći, ali i otvorena rasprava o cijeni programa štednje: koliko brzo treba stabilizovati budžet, a koliko zaštititi investicije, zaposlenost i socijalnu stabilnost.
3. AZIJSKA FINANSIJSKA KRIZA: Opasna kombinacija fiksnog kursa i dolarskog duga
Azijske ekonomije su početkom devedesetih smatrane gotovo nepogrešivim modelom rasta. Visoke stope štednje i investicija, snažan izvoz i veliki priliv stranog kapitala stvorili su uvjerenje da je „azijsko čudo“ trajno.
Iza impresivnih stopa rasta, međutim, nagomilavali su se kratkoročni dugovi u dolarima, krediti povezanim kompanijama, precijenjene nekretnine i slabo kontrolisani bankarski bilansi. Kompanije su se zaduživale u stranoj valuti jer su vjerovale da će domaće valute ostati čvrsto vezane za dolar.
Kada je Tajland 2. jula 1997. prestao da brani kurs bahta, investitori su počeli da povlače kapital i iz drugih azijskih država. Valute su pale, a dolarski dugovi kompanija, mjereni u domaćem novcu, preko noći su poskupjeli.
U Indoneziji, Južnoj Koreji i Tajlandu odnos kratkoročnog spoljnog duga i deviznih rezervi prije krize već je bio veći od 100 odsto, pokazuje analiza Svjetske banke.
Tokom 1998. BDP Indonezije pao je oko 14 odsto, Južne Koreje sedam, a Tajlanda šest odsto. Bankarsko finansiranje trgovine smanjeno je približno 50 odsto u Koreji i čak 80 odsto u Indoneziji. Zdrave kompanije ostajale su bez obrtnog kapitala zajedno sa prezaduženim, dok su devalvacije pokretale talas korporativnih stečajeva.
Evropa nije bila samo posmatrač
Azijska kriza pogodila je evropske izvoznike kroz pad regionalne tražnje, ali je istovremeno promijenila odnose snaga među međunarodnim bankama. BIS je kasnije utvrdio da je kreditiranje azijskih tržišta iz banaka eurozone palo do 43 odsto do kraja 2002, a zatim se brzo oporavilo. Uoči krize 2008. evropske banke već su bile među najvećim stranim kreditorima azijskih ekonomija.
Kriza je Evropi ponudila još jednu važnu lekciju: problematične bankarske bilanse treba brzo identifikovati, priznati gubitke i dokapitalizovati održive banke. Odlaganje rješenja produžava kreditnu blokadu i stvara takozvane „zombi banke“ i „zombi kompanije“.
Šta je promijenila
Azijske države su nakon krize povećale devizne rezerve, prihvatile fleksibilnije devizne kurseve, smanjile zavisnost od kratkoročnog spoljnog duga, pojačale kontrolu banaka i korporativno upravljanje, razvile domaća tržišta obveznica i uspostavile regionalne mehanizme finansijske pomoći.
MMF ocjenjuje da su upravo te reforme pomogle Aziji da globalnu krizu 2008. dočeka znatno spremnije i izbjegne ponavljanje sloma iz 1997. godine. MMF
4. GLOBALNA FINANSIJSKA KRIZA 2008: Kada je „siguran“ proizvod srušio sistem
Kriza 2008. počela je na američkom tržištu nekretnina, ali je njena snaga poticala iz načina na koji su hipotekarni krediti pretvarani u vrijednosne papire i distribuirani bankama, fondovima i investitorima širom svijeta.
Rizični stambeni krediti bili su spojeni u kompleksne finansijske proizvode, često sa najvišim kreditnim rejtingom. Banke su istovremeno poslovale sa malo sopstvenog kapitala, velikim dugom i snažnom zavisnošću od kratkoročnog tržišnog finansiranja.
Propast Lehman Brothersa u septembru 2008. pretvorila je krizu povjerenja u globalnu paniku. Banke više nijesu znale kolike gubitke kriju bilansi drugih institucija, pa su prestale da pozajmljuju jedna drugoj. Potom su smanjile kredite kompanijama i stanovništvu.
Svjetska proizvodnja pala je 2009. oko 0,7 odsto, a realni tokovi svjetske trgovine gotovo 11 odsto. Bila je to jedina godišnja kontrakcija globalnog BDP-a od 1950. do pandemije, prema istraživanjima MMF-a i Svjetske banke.
Evropa je platila veću cijenu od SAD
Iako je kriza počela u Americi, evropske banke bile su duboko uključene u tržište američkih hipotekarnih vrijednosnih papira i finansirane velikim dijelom kratkoročnim pozajmicama.
BDP Evropske unije pao je 2009. više od četiri odsto. Industrijska proizvodnja na dnu ciklusa bila je oko 18 odsto ispod vrhunca iz 2008, građevinarstvo oko 16 odsto, dok je proizvodnja kapitalnih i intermedijarnih dobara bila manja približno četvrtinu. Kompanije su masovno odlagale kupovinu opreme, širenje kapaciteta i nova zapošljavanja. Evropska komisija
Države su dokapitalizovale, garantovale ili nacionalizovale banke kako bi spriječile potpuni raspad sistema. Podrška finansijskom sektoru povećala je javni dug eurozone za više od šest procentnih poena BDP-a na vrhuncu 2012. Dio tog troška ostao je u javnim finansijama i deceniju kasnije, pokazuje analiza ECB-a.
Šta je promijenila
Globalni odgovor obuhvatio je Basel III, veće kapitalne i likvidnosne rezerve, stres-testove, ograničenja zaduženosti i nova pravila za kontrolisano gašenje sistemski važnih banaka.
Kriza je promijenila i finansiranje evropskih kompanija. Zbog nepovjerenja u banke i regulatornog pritiska na njihove bilanse, veće kompanije počele su više da koriste tržište obveznica. Vrijednost korporativnih obveznica u odnosu na bankarske kredite u eurozoni porasla je sa približno 15 odsto sredinom 2008. na oko 30 odsto nešto više od decenije kasnije, prema ECB-u.
Najvažnija promjena bila je saznanje da rizik ne nestaje kada se kredit prepakovanjem pretvori u vrijednosni papir. On samo postaje teže vidljiv.
5. KRIZA EUROZONE: Kada je cijena kredita počela da zavisi od adrese kompanije
Globalna kriza povećala je budžetske deficite i javne dugove evropskih država. Kada su se krajem 2009. pojavile sumnje u tačnost grčkih javnih finansija, investitori su počeli preispitivati sposobnost prezaduženih članica eurozone da vraćaju obaveze.
Prinosi na obveznice Grčke, Portugala, Irske, Španije i Italije naglo su porasli. Banke su u bilansima držale velike količine domaćih državnih obveznica, pa je pad njihove vrijednosti slabio banke. Države su zatim morale da spašavaju te iste banke, dodatno povećavajući javni dug. Nastala je „začarana veza“ banaka i država.
ECB-ova analiza pokazuje da kriza nije bila samo posljedica neodgovorne državne potrošnje. Izloženost banaka iz stabilnijih prema kasnije pogođenim članicama eurozone više je nego upetostručena od uvođenja eura do početka globalne finansijske krize. U Irskoj i Španiji ključni problem prije 2008. bio je privatni kreditni i nekretninski balon, a ne nekontrolisan javni dug. ECB
Mala preduzeća platila su skuplji novac
Kriza je razbila ideju o jedinstvenom evropskom finansijskom tržištu. Njemačka i španska kompanija sa sličnim poslovnim pokazateljima više nijesu mogle dobiti kredit pod približno jednakim uslovima. Cijena novca zavisila je od stanja države i bankarskog sistema u kojem je firma poslovala.
Banke snažno izložene obveznicama pogođenih država nudile su gotovo 20 odsto manje sindiciranih kredita nego što bi davale bez dužničke krize. Posebno su bila pogođena mala i srednja preduzeća, jer ona nemaju lak pristup međunarodnom tržištu obveznica.
Neposredno prije najave ECB-ovog programa OMT, 18 odsto malih i srednjih kompanija u eurozoni prijavljivalo je pogoršanje dostupnosti bankarskih kredita, naspram deset odsto velikih kompanija. ECB
Eurozona je ušla u novu recesiju koja je trajala šest kvartala, a nezaposlenost je u proljeće 2013. dostigla nešto više od 12 odsto.
Spašavanje eura i nova evropska arhitektura
Privremeni EFSF i trajni Evropski stabilizacioni mehanizam obezbijedili su ukupno 295 milijardi eura za programe pomoći Grčkoj, Irskoj, Portugalu, Španiji i Kipru između 2010. i 2018. godine. ESM
Prelomni trenutak bila je najava ECB-a 2012. da će uraditi sve što je potrebno da sačuva euro, a zatim i uspostavljanje OMT programa za moguću kupovinu obveznica država pod određenim uslovima.
Iz krize su nastali Evropski stabilizacioni mehanizam, jedinstveni nadzor najvećih banaka pod ECB-om, evropski mehanizam za sanaciju banaka, stroža fiskalna i makroekonomska kontrola te početak bankarske unije i inicijativa za uniju tržišta kapitala.
Euro je sačuvan, ali po cijenu dugotrajne nezaposlenosti, pada investicija, političkog nepovjerenja i dubokog ekonomskog jaza između sjevera i juga Evrope.
Šta je zajedničko svim velikim krizama
Okidači se razlikuju, ali obrazac je gotovo uvijek isti: tokom dobrih godina raste uvjerenje da je rizik nestao. Dug se povećava, standardi kreditiranja slabe, cijene imovine rastu, a poslovni planovi počinju da zavise od trajno jeftinog novca.
Kada povjerenje nestane, proces se okreće:
- vrijednost imovine pada;
- povjerioci traže dodatno obezbjeđenje ili povlače novac;
- banke smanjuju kredite;
- kompanije odlažu investicije i otpuštaju radnike;
- potrošnja i poreski prihodi padaju;
- finansijska kriza postaje ekonomska i politička.
Najvažnija pouka za kompanije jeste da likvidnost nije neiskorišćen novac, već osiguranje opstanka. Diverzifikacija izvora finansiranja, kontrola valutne i kamatne izloženosti, razumna zaduženost i plan za nagli pad prihoda nijesu izraz pretjeranog opreza, već poslovna infrastruktura.
Posebna lekcija za Crnu Goru
Korišćenje eura štiti crnogorske kompanije od devalvacije domaće valute i smanjuje valutni rizik u poslovanju sa eurozonom. Međutim, Crna Gora koristi euro bez monetarnog sporazuma sa EU, a takav režim je potpuno različit od članstva u eurozoni. Zbog toga zemlja nema standardne instrumente monetarne politike, dok fiskalna politika ostaje glavni makroekonomski alat, konstatuje Evropska komisija.
Za malu, otvorenu i uvozno zavisnu ekonomiju to znači da se međunarodna kriza može brzo prenijeti kroz pad turizma, investicija, izvozne tražnje i dostupnosti bankarskog finansiranja. Zato su zdrave banke, fiskalne rezerve, likvidnost kompanija i raznovrsnija privredna struktura važniji nego u ekonomijama koje imaju sopstvenu valutu i punu funkciju krajnjeg kreditora.
Istorija pokazuje da krize ne mijenjaju samo brojke. One mijenjaju institucije, vlasništvo nad kompanijama, odnose između države i tržišta i geografiju svjetskog kapitala. Poslije svakog velikog sloma finansijski sistem postane sigurniji na mjestima na kojima je posljednji put pukao — ali rizik obično pronađe novi put.
