Ruralni turizam raste, ali država mora da ukloni birokratske prepreke
Crnogorski ruralni turizam izašao je iz zone “potencijala” i postao sve vidljiviji dio turističke ponude: broj registrovanih seoskih domaćinstava porastao je sa 270 na 370, kroz IPARD III ugovoreno je 85 projekata, a u 2025. evidentirano je više od 21.000 noćenja u seoskim domaćinstvima. Ipak, Vladin izvještaj pokazuje i slabosti sistema — samo 90 domaćinstava je fiskalizovano, udruživanje gotovo da nije zaživjelo, a procedure za EU novac i dalje su prekomplikovane za male domaćine.
Crna Gora je za tri godine povećala broj registrovanih seoskih domaćinstava sa 270 na 370, dok je broj fiskalizovanih domaćinstava porastao sa 35 na 90, pokazuje Predlog završnog izvještaja o realizaciji Programa razvoja ruralnog turizma Crne Gore 2023–2025. godine, koji je bio na Vladi.
To je najkonkretniji pokazatelj da ruralni turizam više nije samo dopunska tema u turističkim strategijama, već segment koji može da donese prihode selima, produži sezonu i ojača lokalnu ekonomiju, posebno na sjeveru države.
Prema podacima lokalnih turističkih organizacija iz sjevernog i centralnog regiona, seoska domaćinstva su tokom 2025. godine imala 14.266 dolazaka i 21.461 noćenje, pri čemu su više od 90 odsto gostiju činili stranci.
Akcioni plan za 2025. realizovan 90 odsto
Akcioni plan za 2025. godinu realizovan je 90 odsto: od ukupno 12 aktivnosti, potpuno je sprovedeno 11, dok jedna nije realizovana. U odnosu na prve godine programa, to je značajan napredak — realizacija je 2023. iznosila 40 odsto, 2024. godine 80 odsto, a 2025. godine 90 odsto.
Najvažniji rezultati su rast broja registrovanih domaćinstava, veći broj fiskalizovanih subjekata, podrška mladim nosiocima gazdinstava, obuke za pružaoce usluga, unapređenje digitalne platforme Montenegro Village Explorer i promocija ruralne ponude na domaćem i međunarodnom tržištu.
Ukupno su podržana 22 mlada nosioca i nositeljke gazdinstava, više od 500 pružalaca usluga učestvovalo je u obukama i edukativnim programima, dok je digitalnom platformom za ruralni turizam obuhvaćeno 320 domaćinstava.
IPARD donio 85 projekata, ali procedure i dalje odbijaju male domaćine
Jedan od najvažnijih efekata programa je korišćenje IPARD III podrške. Kroz Mjeru 7, koja se odnosi na diversifikaciju gazdinstava i razvoj poslovanja, ugovoreno je 85 projekata za razvoj ruralnog turizma.
Očekuje se da te investicije doprinesu povećanju smještajnih kapaciteta, otvaranju novih radnih mjesta i jačanju turističke ponude, naročito na sjeveru Crne Gore.
Međutim, izvještaj jasno upozorava da iskorišćenost EU sredstava još nije na zadovoljavajućem nivou. Glavni problemi su složene procedure apliciranja, nedovoljna informisanost korisnika i nedostatak stručne pomoći u pripremi projekata. Posebno su ranjiva mala domaćinstva i lokalne zajednice koje nemaju administrativne kapacitete za pripremu i realizaciju EU projekata.
Fiskalizacija ostaje usko grlo
Iako je broj fiskalizovanih seoskih domaćinstava povećan sa 35 na 90, to znači da je fiskalizovana tek oko četvrtina registrovanih domaćinstava.
U izvještaju se navodi da administrativne procedure i dalje predstavljaju značajno opterećenje za seoska domaćinstva, naročito u dijelu fiskalizacije. Mali pružaoci usluga suočavaju se sa komplikovanom dokumentacijom, neusklađenim nadležnostima institucija i sporim procedurama.
Zato se kao jedna od preporuka pominje razmatranje posebnog modela oporezivanja, uključujući mogućnost paušalnog oporezivanja seoskih domaćinstava. To bi, praktično, moglo biti jedno od ključnih rješenja ako država želi da dio neformalnih aktivnosti uvede u legalne tokove, bez gušenja malih domaćina birokratijom.
Najslabija tačka: Udruživanje
Najveći neuspjeh programa odnosi se na udruživanje. Aktivnosti koje su imale cilj da podstaknu povezivanje pružalaca usluga u ruralnom turizmu nijesu dale rezultat — nije osnovano nijedno novo udruženje u ovoj oblasti.
To je ozbiljan problem, jer bez udruživanja seoska domaćinstva ostaju rasuta, slabije vidljiva na tržištu i manje konkurentna u odnosu na organizovane turističke proizvode.
Izvještaj kao razloge navodi nedovoljno razumijevanje obaveza i benefita od udruživanja, ograničene organizacione kapacitete i potrebu za dodatnom institucionalnom podrškom.
Potrošeno 368,7 hiljada eura od planiranih 449 hiljada
Za sprovođenje Programa razvoja ruralnog turizma Crne Gore 2023–2025. planirano je ukupno 449.000 eura, dok je realizovano 368.700,97 eura, odnosno oko 82,1 odsto planiranog budžeta.
Najniži nivo realizacije zabilježen je 2023. godine, kada je od planiranih 145.000 eura realizovano 93.420 eura. U 2024. je realizovano 138.141,97 eura od planiranih 157.000 eura, dok je 2025. iskorišćeno 137.139 eura od planiranih 147.000 eura.
U izvještaju se ocjenjuje da je finansijska realizacija zadovoljavajuća, ali se ističe da je za puni efekat programa potrebno obezbijediti dodatne izvore finansiranja i bolje pratiti šta uloženi novac zaista donosi ruralnim zajednicama.
Šta slijedi
Preporuke za naredni ciklus politika idu u jasnom pravcu: jednostavnije procedure, veća finansijska i tehnička podrška, bolja iskorišćenost EU fondova, snažnija promocija, razvoj planinarske i pješačke infrastrukture, bolje upravljanje otpadom i jačanje lokalnih lanaca vrijednosti.
Posebno se naglašava potreba da se podrška usmjeri ka mladima i ženama, kao i da se razvijaju sadržaji koji mogu obezbijediti cjelogodišnju turističku ponudu.
Zaključak je prilično jasan: ruralni turizam u Crnoj Gori ima rast, interesovanje gostiju i sve više registrovanih domaćinstava. Ali da bi postao ozbiljan ekonomski sektor, država mora uraditi manje atraktivan, ali ključan dio posla — pojednostaviti pravila, pomoći domaćinima da dođu do novca i povezati ih u funkcionalnu ponudu.
