Državne firme zapošljavaju skoro 14.000 ljudi, a 17 je rizično: Ko na kraju plaća njihove gubitke?
Zahtjev Evropske komisije da Crna Gora uvede centralizovani nadzor državnih preduzeća nije samo administrativna obaveza na putu ka EU. Riječ je o zaštiti budžeta od kompanija čiji krediti, poreski dugovi i gubici, ukoliko poslovanje krene nizbrdo, mogu postati račun svih građana.
Kada državna kompanija posluje dobro, korist mogu imati i budžet i građani – kroz dividende, poreze, investicije i kvalitetnije javne usluge. Kada akumulira gubitke i više ne može da servisira obaveze, država se često nalazi pred izborom da je dokapitalizuje, preuzme dugove ili dozvoli prekid usluge od javnog značaja.
Upravo je taj rizik jedan od razloga zbog kojih je Evropska komisija, u preporukama za novi Program ekonomskih reformi Crne Gore za period 2027–2029, ponovo zatražila centralizovano praćenje državnih preduzeća, poboljšanje njihovog upravljanja i finansijskih rezultata.
Problem, međutim, nije samo u tome da li državni sektor zbirno prikazuje dobit. Mnogo je važnije koliko kompanija posluje održivo, koliko zavisi od pomoći države, da li može samostalno da vraća kredite i ko odgovara kada se poslovni planovi ne ostvare.
Sistem vrijedan gotovo polovinu BDP-a
Prema agregatnoj analizi Ministarstva finansija, 50 kompanija u većinskom vlasništvu države na centralnom nivou zapošljavalo je tokom 2024. godine 13.895 ljudi.
To je 3.147 zaposlenih ili 29,3 odsto više nego 2020. godine. Samo između 2023. i 2024. broj zaposlenih povećan je za 314.
Ukupni poslovni prihodi ovih kompanija premašili su milijardu eura, odnosno iznosili oko 14,8 odsto crnogorskog BDP-a. Vlasnički kapital dostigao je 3,64 milijarde eura ili približno 47,6 odsto BDP-a.
Državne kompanije su, dakle, jedan od najvećih ekonomskih sistema u zemlji. Posebno su značajne u energetici, saobraćaju, turizmu, komunalnim djelatnostima i zaštiti životne sredine.
Ipak, njihova veličina istovremeno znači da se poslovni problemi mogu brzo preliti na javne finansije.
Svaka treća kompanija poslovala sa gubitkom
Zbirna neto dobit državnih preduzeća u 2024. godini iznosila je 75,07 miliona eura, nakon 115,6 miliona godinu ranije. To znači da je ukupni rezultat ostao pozitivan, ali je za godinu pogoršan za više od 40 miliona eura.
Gotovo 29 odsto analiziranih kompanija poslovalo je sa gubitkom, dok je pet preduzeća bilo u minusu četiri godine zaredom.
Još ozbiljnije upozorenje jeste procjena Ministarstva finansija da se 17 državnih kompanija nalazi u kategorijama visokog ili veoma visokog rizika. To je oko 35 odsto analiziranog portfolija.
Procjena ne znači da će sve te kompanije nužno postati teret budžetu. Ona pokazuje da imaju povećane probleme sa profitabilnošću, likvidnošću, dugovima ili sposobnošću da uredno izmiruju obaveze.
Istovremeno je poreski dug državnih preduzeća povećan sa 26,5 miliona eura na kraju 2023. na oko 36,2 miliona krajem 2024. Početkom 2025. približio se iznosu od 42 miliona eura, nakon raskida tri ugovora o reprogramu poreskih obaveza. Podaci Ministarstva finansija
EPCG pokazala koliko se rezultat može brzo promijeniti
Razmjere rizika najbolje pokazuje primjer Elektroprivrede Crne Gore (EPCG), najveće državne kompanije.
EPCG je 2025. završila sa neto gubitkom od 92,1 milion eura, dok je konsolidovani minus EPCG grupe dostigao 100,2 miliona. Godinu ranije kompanija je poslovala pozitivno.
Negativan rezultat prvenstveno je pripisan osmomjesečnom zastoju Termoelektrane Pljevlja zbog ekološke rekonstrukcije i nepovoljnoj hidrologiji, zbog čega je EPCG morala da uvozi velike količine električne energije.
To ne znači automatski da će gubitak biti pokriven iz budžeta, niti da kompanija dugoročno nije održiva. EPCG je već u prvom kvartalu 2026. ostvarila značajan oporavak rezultata. Ipak, prošlogodišnji minus pokazuje koliko jedan energetski ili tržišni šok može promijeniti bilans kompanije od sistemskog značaja. Investitor – finansijski rezultat EPCG
Za poređenje razmjera, pozitivan neto efekat svih državnih kompanija na budžet tokom 2024. procijenjen je na 64,3 miliona eura. Riječ je o različitim periodima i pokazateljima, ali poređenje ilustruje koliko gubitak samo jedne velike kompanije može biti značajan u odnosu na ukupan doprinos sektora javnim finansijama.
Svjetska banka pronašla najmanje 194 javne kompanije
Obuhvat državnog sektora još je širi kada se uključe opštinska preduzeća.
Svjetska banka je u dosad najsveobuhvatnijoj analizi identifikovala najmanje 61 aktivno preduzeće u vlasništvu centralne države i 133 kompanije u vlasništvu opština – ukupno najmanje 194 društva.
Državna i opštinska preduzeća zajedno zapošljavala su oko devet odsto svih zaposlenih u Crnoj Gori. Prihodi državnih kompanija odgovarali su vrijednosti od 17,4 odsto BDP-a, a opštinskih još 2,7 odsto.
Svjetska banka je upozorila da je 2023. godine četvrtina državnih i 38 odsto opštinskih preduzeća poslovalo sa gubitkom. Analiza je pokazala i da 61 odsto državnih kompanija posluje u sektorima u kojima postoji tržišna konkurencija ili bi je bilo moguće uspostaviti, poput turizma, poljoprivrede i medija. Analiza Svjetske banke
To otvara pitanje zašto država mora da bude vlasnik kompanija u djelatnostima koje bi mogao da obavlja privatni sektor – naročito kada takva preduzeća posluju neefikasno ili uživaju povlašćen položaj.
Dug nije državni – sve dok ne nastane problem
Država je formalno dužna da servisira samo kredite za koje je izdala garanciju. U praksi je granica manje jasna.
Ako kompanija koja obavlja važnu javnu funkciju ne može da otplati kredit, isplati zarade ili nastavi pružanje usluga, Vlada može biti primorana da interveniše čak i kada dug nije formalno garantovan.
Svjetska banka je procijenila da su garantovani dugovi državnih kompanija smanjeni sa 3,2 odsto BDP-a u 2019. na 1,5 odsto BDP-a u 2023. godini. Istovremeno je upozorila da značajan rizik predstavljaju i krediti bez državne garancije, posebno kod sistemski važnih kompanija.
Rizik raste sa planiranim investicijama u energetiku, puteve, željeznicu i aerodrome. Veliki dio tih projekata trebalo bi da realizuju upravo državne kompanije, često novim zaduživanjem.
Ukoliko projekti kasne, poskupe ili ne donesu planirane prihode, posljedice se mogu prenijeti na državni budžet.
Novi zakon obećava kraj partijskih uprava
Skupština je u junu usvojila Zakon o upravljanju privrednim društvima u vlasništvu države, kojim se prvi put uspostavlja jedinstven sistem upravljanja državnim kapitalom.
Zakon predviđa javne konkurse za članove organa upravljanja; selekciju kandidata preko nezavisne komisije; obavezne stručne kriterijume; nezavisne članove odbora; mjerljive poslovne ciljeve; povezivanje naknada i mandata sa ostvarenim rezultatima i snažniju koordinacionu ulogu Ministarstva finansija.
Vlada je početkom jula usvojila i Politiku državnog vlasništva, prema kojoj bi država trebalo da zadrži kompanije samo kada postoji jasno utvrđen javni ili strateški interes.
Formalno, Crna Gora je tako dobila temelje za profesionalizaciju državnog sektora. Pravi test, međutim, počeće tek kada budu raspisani prvi konkursi i kada se bude odlučivalo da li će dosadašnji članovi odbora biti birani prema stručnim rezultatima ili političkim dogovorima. Ministarstvo finansija – novi zakon
Svaki četvrti predsjednik odbora bio političar
Koliko će ta promjena biti zahtjevna pokazuje istraživanje Svjetske banke, prema kojem je 25 odsto predsjednika odbora direktora anketiranih državnih kompanija dolazilo iz reda sadašnjih ili bivših političara.
Čak 57 odsto izvršnih direktora državnih kompanija bilo je na funkciji kraće od dvije godine, što upućuje na veliku fluktuaciju i moguću vezu između političkih promjena i smjena menadžmenta.
U 95 odsto anketiranih državnih i opštinskih preduzeća nije postojala obaveza niti organizovana obuka članova odbora. Nijedan član uprave obuhvaćen istraživanjem nije tokom prethodnih 12 mjeseci pohađao takvu obuku.
Evropska komisija je ranije ocijenila da reforma državnih preduzeća mora da donese bolje finansijske rezultate, profesionalnije uprave i uklanjanje političkog patronata. Izvještaj Evropske komisije za Crnu Goru
Šta bi građani trebalo da vide
Centralizovani nadzor neće imati smisla ako se svede na još jednu bazu podataka dostupnu samo administraciji.
Da bi reforma bila stvarna, javnost bi za svaku državnu kompaniju trebalo redovno da dobija najmanje sljedeće podatke: prihode, rashode, dobit ili gubitak; ukupan, garantovani i negarantovani dug; poreske obaveze i eventualne reprograme; budžetske subvencije, kapitalne transfere i državnu pomoć; broj zaposlenih i troškove zarada; ciljeve uprave i procjenu njihovog ostvarivanja; naknade članovima odbora i menadžmentu i velike investicije, kašnjenja i prekoračenja troškova.
OECD je utvrdio da Ministarstvo finansija pojedinačno prati oko 50 od približno 200 državnih i opštinskih kompanija, što pokazuje koliko je veliki prostor za širenje obuhvata i unapređenje transparentnosti. OECD analiza javnih finansija Crne Gore
Reforma će se mjeriti odlukama, a ne zakonima
Crna Gora je tokom 2026. napravila važan pravni korak: usvojila je zakon, Politiku državnog vlasništva i javne registre kompanija. Ali upravo sada počinje teži dio posla.
Uspjeh reforme neće se mjeriti brojem usvojenih dokumenata, već time da li će biti zaustavljeno političko zapošljavanje, hoće li direktori odgovarati za gubitke, da li će država zatvarati ili privatizovati društva za koja nema opravdan vlasnički interes i hoće li građani blagovremeno znati koliki rizik pojedina kompanija nosi.
Brisel zato ne traži samo bolju tabelu državnih firmi. Traži sistem u kojem se njihov dug, loše investicije i političke odluke neće naknadno pretvarati u javni dug.
