BiH za 25 godina izgradila 250 kilometara auto-puteva

Četvrt vijeka nakon početka gradnje, Bosna i Hercegovina još nema povezanu mrežu auto-puteva niti završenu dionicu evropskog Koridora Vc od sjevera zemlje do Jadrana. Od 2001. godine izgrađeno je oko 250 kilometara, uz ulaganja od približno 2,1 milijardu eura, ali brojni djelovi mreže i dalje nijesu međusobno povezani.

Prvobitno je bilo planirano da Koridor Vc bude završen 2012. godine. Aktuelne procjene završetak pomjeraju najmanje do 2030, pod uslovom da evropske finansijske institucije nastave da kreditiraju projekat, pokazuje analiza Radija Slobodna Evropa (RSE).

BiH je tako, poslije 25 godina gradnje, dobila oko 138 kilometara auto-puta u Federaciji BiH i približno 111 kilometara u Republici Srpskoj. Međutim, zbog različitih prioriteta, sporih tendera i administrativnih problema, veliki djelovi mreže funkcionišu kao odvojene saobraćajne cjeline.

Dva entiteta, dvije mreže autoputeva

Jedan od glavnih problema predstavlja činjenica da BiH nema jedinstvenu saobraćajnu politiku. Izgradnja infrastrukture u nadležnosti je entiteta, njihovih ministarstava i javnih preduzeća, pa Federacija BiH i Republika Srpska razvijaju različite pravce.

Federacija BiH gotovo sva ulaganja usmjerava na panevropski Koridor Vc, koji bi preko Budimpešte, Osijeka i Sarajeva trebalo da vodi do hrvatske luke Ploče. Projekti se najvećim dijelom finansiraju kreditima evropskih razvojnih banaka i grantovima Evropske komisije.

Republika Srpska istovremeno razvija mrežu od Banje Luke prema Doboju, Prijedoru, Brčkom, Bijeljini i Srbiji. U finansiranje i izvođenje tih projekata, pored evropskih institucija i domaćih kompanija, sve više se uključuju kineske državne banke i građevinske firme.

Profesor Saobraćajnog fakulteta u Sarajevu Mustafa Mehanović ocijenio je za RSE da bi prioritet trebalo da bude uključivanje auto-puteva i brzih saobraćajnica u evropsku mrežu. Kako je upozorio, sadašnji sistem uglavnom povezuje manje centre unutar entiteta, bez dovoljne povezanosti ukupne mreže.

Najteža dionica Sarajevo–Mostar još nije ni počela

U Federaciji BiH trenutno se gradi oko 55 kilometara Koridora Vc. Ipak, početak ili nastavak radova na pojedinim dionicama još nema precizan datum.

Najveći izazov je približno 50 kilometara auto-puta između Sarajeva i Mostara, uključujući dvocijevni tunel Prenj, dug oko deset kilometara. Gradnja ovog tehnički najzahtjevnijeg dijela Koridora Vc još nije počela.

Vrijednost projekta procjenjuje se na oko 1,5 milijardi eura. Finansiranje su obezbijedile evropske razvojne banke i Evropska komisija, ali se već duže od dvije godine razmatra izbor izvođača među prijavljenim turskim kompanijama.

Problem nepovezanih dionica najbolje ilustruje auto-put Buna – Počitelj, južno od Mostara. Ta dionica završena je prije nekoliko godina, ali još nije puštena u punu funkciju jer nijesu izgrađeni djelovi koji bi je povezali s ostatkom mreže.

Auto-putevi se plaćaju kreditima, akcizama i putarinama

Izgradnja auto-puteva u BiH finansira se iz više izvora: kredita evropskih razvojnih banaka, grantova Evropske komisije, entitetskih budžeta, naplate putarine i prihoda od akciza na gorivo.

Na svaki litar goriva prodat u BiH obračunavaju se akcize od približno 15 eurocenti i posebna putarina od oko 12 centi. Novac se prikuplja na državnom nivou, a zatim raspoređuje entitetima.

Republika Srpska se posljednjih godina značajnije oslanja na kineski kapital. Auto-put Banja Luka – Prijedor gradi kineska kompanija China Shandong International Economic & Technical Cooperation Group, na osnovu koncesionog ugovora čiji su finansijski detalji proglašeni poslovnom tajnom.

Vrijednost tog projekta od 2018. godine povećana je za oko 90 miliona eura.

Kineske državne kompanije angažovane su i na pravcima Vukosavlje–Brčko i Bijeljina–Brčko, dok su krediti obezbijeđeni kod kineskih banaka pod uslovima koji nijesu javno objavljeni. Ukupna vrijednost auto-puteva koji se trenutno grade u Republici Srpskoj premašuje milijardu eura.

Kasni i auto-put prema Srbiji

Auto-put Bijeljina – Rača vrijedan je oko 180 miliona eura. Srbija finansira približno 80 odsto projekta, dok Republika Srpska obezbjeđuje preostalih 20 odsto.

Izvođač je Integral Inženjering iz Laktaša. Prvobitno je bilo predviđeno da radovi budu završeni u septembru 2025, ali je rok, zbog neriješenih imovinsko-pravnih pitanja, pomjeren na kraj 2026. ili prvu polovinu 2027. godine.

Integral je bio jedan od najvažnijih izvođača na većini završenih dionica u Republici Srpskoj, često u partnerstvu s regionalnim kompanijama. Prema podacima koje prenosi RSE, firma je od 2019. do kraja 2025. ostvarila oko 652 miliona eura prihoda.

Sjedinjene Američke Države su u oktobru 2022. uvele sankcije Integralu i njegovom tadašnjem vlasniku Slobodanu Stankoviću, navodeći povezanost s korupcijom u građevinskom sektoru i političkim vrhom Republike Srpske. Sankcije kompaniji ukinute su 2024. godine.

Domaće, turske i kineske kompanije na Koridoru Vc

Najveći broj poslova na centralnom dijelu Koridora Vc u Federaciji BiH dobile su domaće kompanije Euro-Asfalt i Hering. Na tehnički zahtjevnim dionicama, posebno tunelima, bila je angažovana turska kompanija Cengiz.

Na hercegovačkom dijelu koridora radili su Hering, azerbejdžanski Azvirt i kineske kompanije Sinohydro Corporation i Powerchina Roadbridge Group, uključujući izgradnju mosta Počitelj i dionica prema granici s Hrvatskom.

Prema podacima CompanyWalla koje prenosi RSE, Euro-Asfalt je od 2019. do kraja 2025. prijavio oko 813,4 miliona eura prihoda, a Hering približno 241,9 miliona. Azvirt je od 2021. prijavio gotovo 112 miliona eura prihoda.

Autoceste Federacije BiH stavile su u maju 2024. Hering, Azvirt, Sinohydro i Powerchina na svoju „crnu listu“ zbog kršenja ugovora. Kompanijama je time na dvije godine bilo onemogućeno učešće na novim tenderima ovog javnog preduzeća.

Evropski tužioci istražuju ugovore

Radovi na nekoliko dionica kroz Federaciju BiH privremeno su obustavljeni, dok je dio sredstava za gradnju blokiran zbog istraga.

Evropsko javno tužilaštvo istražuje postupke dodjele pojedinih ugovora, dok domaći tužioci provjeravaju naknadna povećanja troškova gradnje za desetine miliona eura.

Vlasti oba entiteta najavljuju da bi do jeseni 2026. moglo biti otvoreno oko 50 kilometara novih dionica. Taj rok poklapa se s opštim izborima u BiH, zakazanim za 4. oktobar.

Ni njihovo otvaranje, međutim, neće ostvariti cilj postavljen prije četvrt vijeka – neprekinutu saobraćajnu vezu koja bi sjever BiH preko Sarajeva i Mostara povezala s Jadranom i ostatkom evropske putne mreže.