Kina gradi platni sistem koji može smanjiti moć dolara
Kina ubrzava razvoj digitalnog juana i pretvara ga iz eksperimentalnog sredstva plaćanja u širi finansijski instrument koji bi, dugoročno, mogao ojačati ambiciju Pekinga da smanji oslanjanje na američki dolar u globalnim transakcijama.
Narodna banka Kine uvela je novi okvir za e-CNY, kinesku digitalnu valutu centralne banke, kojim digitalni juan dobija osobine bliže bankarskom depozitu nego običnoj digitalnoj gotovini. Najvažnija promjena je da se na sredstva u digitalnim novčanicima može obračunavati kamata, što e-CNY čini privlačnijim korisnicima koji novac žele ne samo da troše, već i da ga drže u digitalnom obliku.
Time digitalni juan izlazi iz svoje prve faze, u kojoj je uglavnom služio kao digitalna verzija keša, i ulazi u novu fazu u kojoj postaje dio šire bankarske i platne infrastrukture.
Prema podacima kineske centralne banke, do kraja novembra 2025. digitalnim juanom obavljeno je 3,48 milijardi transakcija, ukupne vrijednosti 16,7 biliona juana, odnosno oko 2,37 biliona dolara. To pokazuje da je e-CNY već obradio velike iznose u domaćem platnom sistemu, iako njegova upotreba i dalje zaostaje za dominantnim kineskim platformama poput Alipaya i WeChat Paya.
Peking sada širi i institucionalnu mrežu koja podržava digitalni juan. U sistem bi trebalo da bude uključeno još 12 finansijskih institucija, među kojima su Shanghai Pudong Development Bank i China Everbright Bank. Time se broj ovlašćenih banaka značajno povećava, a cilj je da e-CNY postane vidljiviji u svakodnevnim plaćanjima, javnoj potrošnji, trgovini i prekograničnim poravnanjima.
Šta Kina zapravo želi?
Digitalni juan nije samo tehnološki projekat. On je dio šire strategije Kine da izgradi alternativne kanale plaćanja u svijetu u kojem međunarodne transakcije i dalje u velikoj mjeri zavise od dolara, američkog finansijskog sistema i mreže SWIFT.
SWIFT, sistem sa sjedištem u Belgiji, povezuje više od 11.000 finansijskih institucija širom svijeta i jedan je od ključnih stubova međunarodnih plaćanja. Iako SWIFT nije američka institucija, veliki dio globalnih transakcija koje se preko njega odvijaju povezan je s dolarom, pa samim tim i sa zapadnom finansijskom infrastrukturom.
Kina već godinama pokušava da razvije mehanizme koji bi trgovinska plaćanja mogli da pomjere izvan tradicionalnog sistema korespondentskog bankarstva. Jedan od najvažnijih projekata u tom pravcu je mBridge, platforma koja povezuje više digitalnih valuta centralnih banaka i omogućava brža i jeftinija prekogranična plaćanja.
U teoriji, takvi sistemi bi zemljama učesnicama omogućili da dio trgovine poravnavaju bez oslanjanja na dolarske kanale. U praksi, međutim, put do masovne upotrebe je dug i politički osjetljiv.
Interesovanje za alternativne platne sisteme dodatno je poraslo nakon što su SAD i saveznici zamrzli oko 300 milijardi dolara deviznih rezervi ruske centralne banke poslije invazije Rusije na Ukrajinu 2022. godine. Taj potez je mnogim zemljama pokazao koliko su izložene zapadnoj finansijskoj infrastrukturi ukoliko se nađu na meti sankcija.
Dva različita modela: Kina gura digitalni novac države, SAD stablecoine
Kineski pristup oštro se razlikuje od američkog. Dok Peking razvija digitalnu valutu centralne banke, SAD se sve više oslanjaju na privatne stablecoine vezane za dolar.
Američki političari i regulatori posljednjih godina favorizuju privatne digitalne dolare, odnosno stablecoine koje izdaju regulisane kompanije, dok se ideja zvaničnog digitalnog dolara centralne banke politički potiskuje. Takav pristup Vašington vidi kao način da dolar zadrži dominantnu ulogu i u digitalnoj ekonomiji, bez stvaranja državnog CBDC sistema nalik kineskom.
Zbog toga se sada oblikuju dva konkurentska modela digitalnog novca. Kineski model se oslanja na centralnu banku, državnu infrastrukturu i kontrolisanu integraciju u bankarski sistem. Američki model oslanja se na privatne izdavaoce stablecoina, tržište kapitala i globalnu potražnju za dolarom.
Može li digitalni juan ugroziti dolar?
Za sada — teško.
Digitalni juan daje Kini snažniji platni alat, ali ne rješava glavne prepreke internacionalizaciji renminbija. Kineska valuta i dalje nije potpuno konvertibilna, kapitalne kontrole ograničavaju slobodno kretanje novca, a strani investitori nemaju isti nivo povjerenja u kinesko finansijsko tržište kao u američko.
Dolaru posebnu snagu daje dubina američkog tržišta državnih obveznica, likvidnost, pravna predvidljivost i činjenica da ga centralne banke, kompanije i investitori širom svijeta koriste kao sigurno utočište. Kinesko tržište obveznica jeste veliko, ali još ne može da parira globalnoj ulozi američkih trezorskih zapisa.
Zato digitalni juan, barem u ovoj fazi, više izgleda kao strateški dodatak kineskoj finansijskoj moći nego kao direktna prijetnja dolaru. On može pomoći Kini da smanji zavisnost od zapadne infrastrukture u dijelu trgovine, posebno sa zemljama koje su politički ili ekonomski bliske Pekingu. Ali da bi postao stvarni rival dolaru, e-CNY mora izaći iz kontrolisanih pilot-projekata i postati redovan instrument međunarodne trgovine.
Najvažniji signal biće da li će prekogranična plaćanja digitalnim juanom preći iz testnih aranžmana u svakodnevnu komercijalnu praksu. Tek tada će se vidjeti da li Kina gradi samo napredniji domaći platni sistem — ili stvarnu alternativu finansijskom poretku u kojem dolar i dalje ima glavnu riječ.
