Crna Gora pred kadrovskim zidom: Za Poglavlje 27 nedostaje 235 ljudi, do 2030. treba zaposliti do 251
Crna Gora je ušla u završnicu pregovora sa Evropskom unijom, ali bi jedan od najvećih problema na tom putu mogao biti mnogo praktičniji od donošenja novih zakona – nedostatak ljudi koji bi evropske propise trebalo da primjenjuju. U institucijama zaduženim za Poglavlje 27 nepopunjeno je 235 sistematizovanih radnih mjesta, dok postojeći planovi zapošljavanja pokrivaju manje od trećine tog deficita.
Crna Gora planira da do kraja 2026. privremeno zatvori sva pregovaračka poglavlja sa Evropskom unijom. Do sredine jula privremeno je zatvoreno 16 od ukupno 33 poglavlja, a Evropska komisija upozorava da zemlja mora zadržati snažan reformski tempo kako bi ostvarila ambiciozni rok koji je sama postavila.
Međutim, nova Funkcionalna analiza administrativnih kapaciteta za Poglavlje 27 – Životna sredina i klimatske promjene pokazuje da bi upravo nedostatak stručnog kadra mogao postati jedno od ključnih uskih grla u završnici pregovora.
Analizu je pripremilo Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, sa faznim planom zapošljavanja i razvoja kapaciteta do 2030. godine. Dokument obuhvata institucije koje se bave kvalitetom vazduha i voda, otpadom, zaštitom prirode, industrijskim zagađenjem, hemikalijama, klimatskim promjenama, inspekcijskim nadzorom i izvještavanjem prema Evropskoj uniji.
Popunjeno samo 69,9 odsto radnih mjesta
U 27 institucija i organizacionih jedinica na državnom nivou sistematizovano je 781 radno mjesto relevantno za Poglavlje 27, ali je popunjeno svega 546.
To znači da je stopa popunjenosti 69,9 odsto i da državi trenutno nedostaje 235 zaposlenih.
Institucije su za period od 2026. do 2028. planirale ukupno 75 novih zapošljavanja – 33 tokom 2026, 27 u 2027. i još 15 u 2028. godini. Time bi bilo pokriveno samo 31,9 odsto postojećeg deficita.
Čak i kada bi sva ta zapošljavanja bila realizovana, popunjenost bi do kraja 2028. dostigla 79,5 odsto, što bi i dalje bilo nešto ispod ciljanog minimuma od 80 odsto.
Analiza zbog toga zaključuje da postojeći kvantitativni i kvalitativni kapaciteti ne odgovaraju obimu obaveza koje proizilaze iz pristupanja Evropskoj uniji i da su sadašnji planovi nedovoljni za zatvaranje Poglavlja 27.
Najkritičnije stanje u oblasti klime i zaštite prirode
Posebno zabrinjava stanje u direktoratima Ministarstva ekologije koji nose najveći dio regulatornog tereta.
U Direktoratu za klimatske promjene popunjena su samo četiri od 14 sistematizovanih radnih mjesta, što predstavlja svega 29 odsto potrebnog kadra.
Isti nivo popunjenosti ima Direktorat za zaštitu prirode, takođe sa četiri zaposlena na 14 predviđenih pozicija. Direktorat za ekologiju ima 15 zaposlenih na 36 sistematizovanih mjesta, odnosno popunjenost od 42 odsto.
Još lošija situacija evidentirana je u Direktoratu za inspekcijski nadzor, gdje je popunjeno 11 od 40 radnih mjesta – svega 27,5 odsto.
Nedostatak ljudi u sektoru klimatskih promjena posebno je važan zbog budućeg uključivanja Crne Gore u evropski sistem trgovanja emisijama – EU ETS, kao i obaveza mjerenja, izvještavanja i verifikacije emisija gasova sa efektom staklene bašte.
Analiza ocjenjuje da Direktorat za klimatske promjene sa sadašnjim kapacitetima predstavlja kritičan rizik za ispunjavanje završnih mjerila koja se odnose na klimatsku politiku i administrativnu sposobnost države.
CETI i Institut za biologiju mora bez plana zapošljavanja
Kadrovski problemi nijesu ograničeni samo na ministarstva.
Centar za ekotoksikološka ispitivanja, koji obezbjeđuje laboratorijske analize zagađenja, zračenja, otpada, hrane i radne sredine, ima 60 zaposlenih na 80 sistematizovanih radnih mjesta.
Uprkos tome što mu nedostaje 20 zaposlenih, CETI prema podacima iz analize nije planirao nijedno novo zapošljavanje u periodu od 2026. do 2028. godine.
Institut za biologiju mora u Kotoru ima 43 zaposlena na 60 sistematizovanih mjesta i deficit od 17 ljudi. Ni ta institucija nije planirala nova zapošljavanja u posmatranom periodu.
Riječ je o institucijama koje proizvode ključne naučne i laboratorijske podatke o stanju životne sredine, kvalitetu mora, biodiverzitetu i zagađenju.
Bez pouzdanih podataka nije moguće kvalitetno izdavati ekološke saglasnosti i dozvole, pratiti stanje prirode niti vjerodostojno izvještavati Evropsku komisiju.
U dokumentu se zato preporučuje da Vlada izmijeni kadrovske planove i do kraja 2027. obezbijedi najmanje pet do osam novih pozicija u CETI-ju i tri do pet u Institutu za biologiju mora.
Opštine najslabija karika sistema
Velike razlike postoje i između lokalnih samouprava.
Podgorica je planirala značajno kadrovsko jačanje sa 30 novih zaposlenih, dok šest opština nije planiralo nijedno novo zapošljavanje. Budva, Cetinje, Tivat i Tuzi nijesu ni dostavili podatke potrebne za izradu analize.
Na lokalnom nivou ukupno su bila planirana 82 nova zapošljavanja, najvećim dijelom tokom 2026. godine.
Opštine, međutim, imaju široke nadležnosti: od lokalnog upravljanja otpadom i komunalne inspekcije do procjene uticaja projekata na životnu sredinu, zaštite voda, energetske efikasnosti i prečišćavanja otpadnih voda.
Plan kao dugoročni cilj postavlja najmanje dva specijalizovana službenika za životnu sredinu u svakoj jedinici lokalne samouprave.
Problem nije samo broj zaposlenih. Analiza je identifikovala nedostatak stručnog znanja u pet ključnih oblasti: pravilima EU o hemikalijama, sistemima za praćenje emisija, identifikaciji budućih područja mreže Natura 2000, evropskim platformama za izvještavanje i upravljanju projektima finansiranim iz fondova EU.
Nedostatak administrativnih kapaciteta u ekologiji nije samo pitanje evropskih pregovora ili državne uprave. On može direktno uticati na brzinu i kvalitet realizacije velikih investicija.
Za infrastrukturne, energetske, turističke i industrijske projekte potrebne su procjene uticaja na životnu sredinu, ekološke saglasnosti, kvalitetni podaci o stanju prirode i efikasan rad inspekcija.
Kada institucije nemaju dovoljno zaposlenih, povećava se rizik od sporijeg izdavanja dozvola, produžavanja procedura, slabije pripreme projekata i pravnih sporova.
Evropska komisija je u posljednjem izvještaju za Crnu Goru izričito zatražila hitno jačanje administrativnih kapaciteta na državnom i lokalnom nivou, dodatno zapošljavanje i jačanje inspekcijskih službi. Komisija je upozorila i da država mora obezbijediti institucionalnu strukturu sposobnu da koordinira planiranje i sprovođenje održivih ekoloških i klimatskih investicija.
Upravo će kvalitet tih institucija određivati i koliko će Crna Gora moći da koristi sredstva iz evropskih fondova za upravljanje otpadom, kanalizacionu infrastrukturu, zaštitu prirode, smanjenje zagađenja i prilagođavanje klimatskim promjenama.
Do 2030. potrebno do 251 novo zaposlenje
Fazni plan predviđa zapošljavanje između 220 i 251 osobe na državnom i lokalnom nivou i u predstavništvu Crne Gore pri Evropskoj uniji do 2030. godine.
Od toga bi između 135 i 165 zaposlenih bilo potrebno na nacionalnom nivou, 82 u lokalnim samoupravama, a tri do četiri osobe u Stalnom predstavništvu u Briselu.
Oko 120 pozicija ima neku vrstu pokrića u postojećim institucionalnim planovima ili zahtjevima Evropske komisije. Za preostalih 100 do 130 radnih mjesta tek treba obezbijediti kadrovske planove i budžetski novac.
Plan je podijeljen u tri faze: hitna zapošljavanja tokom 2026, dostizanje najmanje 80 odsto popunjenosti do kraja 2028. i uspostavljanje održivog sistema sa popunjenošću između 85 i 90 odsto do 2030. godine.
Među prioritetima je i jačanje Stalnog predstavništva Crne Gore u Briselu sa najmanje tri do četiri stručnjaka za životnu sredinu i klimatske promjene.
Trošak od 11,8 do 12,9 miliona eura
Kumulativni trošak zapošljavanja, jačanja lokalnih kapaciteta i stručnog usavršavanja od 2026. do 2030. procijenjen je na između 11,8 i 12,9 miliona eura.
Godišnji trošak zapošljavanja, prema procjeni autora, bio bi manji od 0,08 odsto državnog budžeta.
Dodatni program stručnih obuka koštao bi između 1,8 i 2,5 miliona eura, pri čemu bi se 70 do 80 odsto troškova moglo finansirati kroz evropske programe TAIEX, Twinning i IPA III.
Autori dokumenta ocjenjuju da je ulaganje u ljude višestruko manje od potencijalnog troška neusklađenosti sa standardima EU, kašnjenja investicija i gubitka pristupa evropskim fondovima.
Zakoni se mogu usvojiti brzo, institucije se grade godinama
Vlada je Programom pristupanja Evropskoj uniji za 2026. godinu planirala donošenje 495 zakonskih, podzakonskih i strateških akata. Samo u Poglavlju 27 planirano je 37 obaveza.
Međutim, usvajanje propisa nije isto što i njihova primjena.
Zakoni se mogu izglasati za nekoliko dana ili sedmica, dok su za izgradnju stručnih institucija potrebne godine – od zapošljavanja i obuke do zadržavanja kvalitetnih inženjera, biologa, hemičara, pravnika, ekonomista i stručnjaka za klimatsku politiku.
Zbog toga analiza administrativnih kapaciteta otvara jedno od ključnih pitanja završnice evropskih integracija: može li Crna Gora zatvoriti pregovaračka poglavlja brže nego što je u stanju da izgradi institucije potrebne za njihovu stvarnu primjenu?
Poglavlje 27 će u tom smislu biti jedan od najtežih testova. Ne samo zbog broja propisa i potrebnih investicija već i zbog činjenice da se evropski standardi neće mjeriti brojem usvojenih zakona, nego kvalitetom vazduha i voda, upravljanjem otpadom, očuvanjem prirode i sposobnošću države da te standarde svakodnevno sprovodi.
