Zlatni pasoši nijesu promijenili strukturu ekonomije: Čak 99,8% projektnog novca završilo u turizmu

Program ekonomskog državljanstva trebalo je da podstakne turizam, poljoprivredu, prerađivačku industriju i razvoj manje razvijenih opština. Finansijski bilans, međutim, pokazuje izrazitu koncentraciju: od 251,7 miliona eura neposredno uloženih u razvojne projekte, čak 251,2 miliona završilo je u turizmu, a svega 500.000 eura u poljoprivredi i preradi.

Posebni program ulaganja, poznatiji kao program ekonomskog državljanstva, Crnoj Gori je donio stotine miliona eura i omogućio realizaciju niza hotelskih investicija. Međutim, pogled iz drugog ugla pokazuje da program gotovo uopšte nije doprinio diversifikaciji crnogorske ekonomije.

Od ukupno 251.722.956 eura direktno uloženih u razvojne projekte, na turizam se odnosi 251.222.956 eura, dok je u poljoprivredu i prerađivačku industriju uplaćeno samo 500.000 eura.

To znači da je turizam privukao čak 99,8 odsto projektnog novca, a sve ostale proizvodne djelatnosti zajedno svega 0,2 odsto.

Drugim riječima, program koji je trebalo da proširi ekonomsku bazu Crne Gore u praksi je dodatno učvrstio njenu zavisnost od turizma i nekretnina.

Od ekonomskog razvoja do hotelskog programa

Kada je program pokrenut početkom 2019. godine, jedan od zvaničnih ciljeva bio je privlačenje stranih investicija koje će intenzivirati razvojne projekte u turizmu, poljoprivredi i prerađivačkoj industriji.

Finansijski rezultat pokazuje da je taj cilj ostvaren samo djelimično.

Investitori su pokazali gotovo isključivo interesovanje za hotelske i kondo projekte, u kojima su kupovina smještajne jedinice i sticanje crnogorskog pasoša mogli biti povezani u jedinstven investicioni paket.

Poljoprivreda i prerada, koje su Crnoj Gori potrebne zbog ogromne zavisnosti od uvoza hrane i hronično visokog trgovinskog deficita, praktično su ostale van programa.

Ulaganje od 500.000 eura u te dvije oblasti predstavlja svega oko 0,12 odsto ukupnog finansijskog obima programa, procijenjenog na približno 413,5 miliona eura.

To je premalo da bi proizvelo vidljiv strukturni efekat na proizvodnju, izvoz ili zaposlenost.

Planirano 15 hotela vrijednih 431 milion eura

Na Listi razvojnih projekata u oblasti turizma nalazilo se 15 hotelskih projekata, čija je ukupna planirana vrijednost procijenjena na 431,06 miliona eura.

Biznis planovima je predviđeno:

• 2.417 smještajnih jedinica visoke kategorije;
• otvaranje 1.783 radna mjesta;
• devet projekata na sjeveru;
• šest projekata na jugu države.

Na sjeveru su planirana ulaganja od gotovo 120 miliona eura, sa 1.131 smještajnom jedinicom i 788 novih radnih mjesta. Čak osam od devet sjevernih projekata smješteno je u Kolašinu, dok se jedan realizuje na Žabljaku.

Preostalih šest projekata u Tivtu, Budvi i Baru projektovano je na ukupno 311 miliona eura, uz 1.286 smještajnih jedinica i 995 planiranih radnih mjesta. Vladin pregled projekata

Brojke pokazuju da je program donio snažan investicioni zamah hotelskoj industriji, posebno na sjeveru. Ali planirana vrijednost, broj smještajnih jedinica i projektovana radna mjesta nijesu isto što i završeni hoteli, zaposleni radnici i stvarno ostvareni prihodi.

Hoteli stigli prije infrastrukture

Vlada je u sopstvenim izvještajima priznala da opštine u kojima se realizuju projekti nijesu bile infrastrukturno spremne za toliki broj novih hotela.

To je posebno izraženo u Kolašinu, gdje nedostatak vodovodne, kanalizacione, putne i elektroenergetske infrastrukture usporava ili onemogućava završetak pojedinih projekata.

U jednom od Vladinih pregleda navedeno je da su dva hotela na području kolašinskih ski-centara bila gotovo završena i spremna za otvaranje, ali da ih zbog problema sa vodosnabdijevanjem nije bilo moguće staviti u funkciju.

Investitori u naselju Breza suočili su se i sa lošom putnom infrastrukturom i problemom otvorenih laguna u koje se izliva gradska kanalizacija. Na jugu su kao prepreke evidentirani pristupni putevi i nedostatak odgovarajuće elektroenergetske infrastrukture u Čanju.

Tako je program proizveo svojevrsni paradoks: privatni kapital finansirao je hotele, dok su državni i lokalni budžeti morali naknadno da obezbjeđuju puteve, vodovod, kanalizaciju i energetsku infrastrukturu potrebnu da bi ti objekti mogli da rade.

Za sjever prikupljeno 86,8 miliona, ali nema objedinjenog pregleda rezultata

Od svakog aplikanta naplaćivana je donacija od 100.000 eura za razvoj manje razvijenih lokalnih samouprava. Prema zbiru transfera iz Vladine informacije, po tom osnovu je prikupljeno približno 86,8 miliona eura.

Vlada je 2023. odlučila da deset sjevernih opština dobije po milion eura: Kolašin, Mojkovac, Šavnik, Bijelo Polje, Berane, Andrijevica, Rožaje, Gusinje, Plav i Petnjica.

Novac je mogao biti korišćen za tehničku dokumentaciju, elaborate, eksproprijaciju, tendere, izvođenje radova i realizaciju razvojnih projekata. Opštine su bile obavezne da otvore posebne namjenske račune i zaključe ugovore sa Upravom za kapitalne projekte. Odluka o raspodjeli sredstava

Ministarstvo finansija je tada navelo da je za kapitalne projekte na sjeveru planirano oko 70 miliona eura namjenskih prihoda od ekonomskog državljanstva, dok je deset miliona direktno preneseno lokalnim upravama.

U Kolašinu je milion eura iskorišćen za rekonstrukciju Ulice Boška Rašovića i izgradnju vodovodne i kanalizacione infrastrukture za postojeće i planirane objekte.

Međutim, najnovija Vladina informacija prikazuje koliko je novca prikupljeno i preneseno, ali ne sadrži objedinjenu tabelu koja bi pokazala koji su projekti finansirani u svakoj opštini, koliko je novca stvarno potrošeno, koliko projekata je završeno, koliko je sredstava ostalo neiskorišćeno te kakve su razvojne efekte ta ulaganja proizvela. Upravo bi takav pregled bio važniji od pukog zbira uplata.

Uspjeh za hotele, propuštena šansa za proizvodnju

Program ekonomskog državljanstva teško je ocijeniti jednom riječju.

Ako je kriterijum količina privučenog kapitala i ubrzavanje izgradnje hotela visoke kategorije, program je ostvario značajan rezultat. Posebno je doprinio investicionom zamahu Kolašina i većem interesovanju za razvoj sjevernog turizma.

Ako je, međutim, cilj bio promijeniti strukturu crnogorske ekonomije, razviti proizvodnju i smanjiti regionalne razlike, finansijski podaci pokazuju mnogo skromniji učinak.

U poljoprivredu i preradu otišlo je samo 500.000 eura. Pojedini hoteli kasnili su zbog infrastrukture, dok javnosti još nije predstavljen cjelovit izvještaj o stvarno otvorenim radnim mjestima, završenim objektima, poreskim prihodima i efektima ulaganja na lokalne ekonomije.

Crna Gora je zato od programa dobila snažan priliv kapitala, ali ne i novu strukturu privrede. Umjesto ekonomskog programa sa više razvojnih stubova, „zlatni pasoši“ su se u najvećoj mjeri pretvorili u program finansiranja hotelske ekspanzije.