Kinezi više nijesu jedina adresa: Amerikanci i Francuzi ulaze u trku za auto-puteve Crne Gore
Crna Gora je za manje od godinu otvorila dva državna kanala kroz koja američke i francuske kompanije mogu ući u njene najveće infrastrukturne projekte. Bechtel–Enka i Bouygues više nijesu samo imena iz diplomatskih razgovora: potpisani su memorandumi, ratifikovani međudržavni sporazumi i objavljeni prvi pozivi kompanijama. Ipak, nijedna zapadna kompanija još nije dobila ugovor za gradnju auto-puta, dok kineski izvođači ostaju snažno prisutni.
Crna Gora prvi put istovremeno otvara svoje najvažnije infrastrukturne projekte kompanijama iz dvije vodeće zapadne države – Sjedinjenih Američkih Država i Francuske.
U razmaku kraćem od godinu potpisana su i ratifikovana dva međudržavna sporazuma, iza kojih stoje američke i francuske državne institucije, razvojne banke i velike građevinske kompanije. Američko-turski konzorcijum Bechtel–Enka već ima memorandum sa Vladom Crne Gore, francuski Bouygues memorandum sa Monteputom za dio Jadransko-jonskog auto-puta, dok su američke kompanije sada formalno pozvane da iskažu interesovanje za razvoj cijelog crnogorskog dijela tog koridora.
To još ne znači da je neka od njih dobila posao. Ali znači da Crna Gora više ne čeka samo da se kompanije pojave na kraju postupka, kada bude raspisan tender, već ih zajedno sa njihovim vladama i finansijskim institucijama uključuje u ranu fazu oblikovanja projekata, izbora finansijskog modela i raspodjele rizika.
Upravo je to najveća promjena u odnosu na prethodnu deceniju.
Američki sporazum već prešao iz politike u operativnu fazu
Crna Gora i SAD potpisale su 24. jula 2026. u Vašingtonu Međuvladin sporazum o saradnji na implementaciji strateških projekata. Potpisali su ga ministarka javnih radova Majda Adžović i pomoćnik američkog državnog sekretara za ekonomska, energetska i poslovna pitanja Caleb Orr.
Skupština Crne Gore ratifikovala je sporazum 31. jula sa 59 glasova, bez glasova protiv, a dokument je stupio na snagu 13. avgusta.
Već 24. avgusta Vlada je saopštila da je počela njegova konkretna primjena. Američkoj strani dostavljena su prva dva projekta: Jadransko-jonski koridor i Nacionalni projekat integrisanog skeniranja tereta i modernizacije granične kontrole.
Za oba projekta objavljeni su pozivi američkim kompanijama da do 7. septembra iskažu interesovanje. Mogući kasniji postupak biće ograničen na kompanije koje se odazovu u tom roku, što ovom pozivu daje znatno veću težinu od uobičajenog ispitivanja tržišta.
Najveći ponuđeni projekat je približno 127 kilometara Jadransko-jonskog auto-puta od granice sa Bosnom i Hercegovinom do granice sa Albanijom. Njegova gradnja preliminarno je procijenjena na oko 2,8 milijardi eura.
Američki koncept, međutim, nije ograničen na put. Koridor bi trebalo da objedini auto-put, telekomunikacionu infrastrukturu i oko 94 kilometra crnogorske dionice Jonsko-jadranskog gasovoda. Time se potencijalnim partnerima nudi višeslojni infrastrukturni projekat, u kojem se na zajedničkoj trasi mogu razvijati saobraćajna, energetska i digitalna mreža.
Sporazum ostavlja mogućnost uključivanja američke Međunarodne razvojne finansijske korporacije – DFC, američke Export-Import banke i Agencije za trgovinu i razvoj – USTDA. Njihovo pominjanje, međutim, nije garancija da je novac već obezbijeđen. Svaki projekat moraće posebno da prođe procjenu isplativosti, tehničku pripremu i finansijsko zatvaranje.
Bechtel je već jednom nogom u Crnoj Gori
Američki sporazum ne dodjeljuje Jadransko-jonski koridor Bechtelu niti imenuje bilo koju kompaniju kao budućeg izvođača.
Ipak, Bechtel je najkonkretnije američko ime koje se povezuje sa crnogorskim auto-putevima. Vlada je još u julu 2025. potpisala memorandum sa kompanijama Bechtel i Enka, uz prisustvo tadašnje američke ambasadorke Judy Rising Reinke.
Dokument predviđa saradnju na identifikovanju i određivanju prioriteta infrastrukturnih i energetskih projekata, master planiranju, tehničkoj podršci i strukturiranju finansiranja.
Bechtel i turska Enka već imaju veliko iskustvo u regionu. Gradili su puteve u Albaniji i na Kosovu, rade Moravski koridor u Srbiji i angažovani su na koridorima 8 i 10d u Sjevernoj Makedoniji.
To ih čini prirodnim kandidatom za crnogorske projekte, ali ne i unaprijed izabranim izvođačem. Ishod američkog poziva trebalo bi prvi put da pokaže postoje li, osim Bechtela, i druge ozbiljno zainteresovane američke inženjerske, tehnološke i finansijske kompanije.
Francuska je otišla korak dalje – Bouygues već ima konkretan segment
Međudržavni okvir sa Francuskom počeo je ranije. Vlade dvije zemlje potpisale su početkom septembra 2025. Sporazum o sprovođenju prioritetnih projekata i finansijskoj saradnji, koji je Skupština ratifikovala u oktobru iste godine.
Njime su obuhvaćeni novi Univerzitetski klinički centar u Podgorici, saobraćajna infrastruktura, elektroenergetska mreža, obnovljivi izvori energije, digitalizacija i buduće sjedište državne administracije.
Prvi veliki paket konkretnih dokumenata potpisan je 4. juna 2026, tokom posjete francuskog predsjednika Emmanuela Macrona Crnoj Gori. Među njima je bio i memorandum Monteputa i kompanije Bouygues Travaux Publics o razvoju dionice A2-2 Jadransko-jonskog auto-puta, od petlje Čevo do petlje Krivošije.
Dionica je duga približno 16 kilometara i dio je upravo onog šireg koridora koji je sada ponuđen američkim kompanijama. Planirana trasa ima osam mostova i vijadukata ukupne dužine oko 2,9 kilometara.
Njena izgradnja omogućila bi direktniju vezu Podgorice, Grahova, Boke Kotorske i granice sa Hrvatskom. Prema procjeni Monteputa, putovanje od Podgorice do Herceg Novog bilo bi skraćeno sa približno 145 na oko 100 kilometara.
Memorandum sa Bouyguesom ipak nije ugovor o gradnji. Nijesu utvrđeni konačna cijena, izvor finansiranja, koncesioni period, rok izgradnje ni precizna raspodjela rizika između države i privatnog partnera.
Ozbiljnost francuskog modela vidi se na drugom projektu. Bouygues Bâtiment International već je dobio ugovor za projektovanje i izgradnju novog Univerzitetskog kliničkog centra, procijenjenog na najmanje 313 miliona eura. Kompanija je potvrdila da je projektovanje počelo u junu, dok se početak gradnje očekuje 2027, nakon zatvaranja finansijske konstrukcije.
Francuska razvojna agencija AFD istovremeno je odobrila novih 100 miliona eura za reforme u energetici, upravljanju otpadom, zaštiti životne sredine i klimatskoj politici, dok su AFD, CEDIS i EDF International Networks uspostavili tehničko partnerstvo za modernizaciju distributivne mreže.
To pokazuje kako francuski okvir funkcioniše: politički sporazum otvara vrata, francuske institucije pomažu pripremu i finansiranje, a francuske kompanije ulaze u konkretne projekte.
Amerikanci nude cijeli koridor, Francuzi već ciljaju jednu dionicu
Dva zapadna aranžmana sada se, barem na papiru, dodiruju.
Američki poziv odnosi se na cijeli crnogorski Jadransko-jonski koridor, dok je francuski Bouygues već potpisao memorandum za dionicu Čevo–Krivošije unutar tog pravca.
Javno dostupni dokumenti još ne objašnjavaju da li će A2-2 biti izuzeta iz potencijalnog američkog paketa, da li će različite kompanije razvijati različite dionice ili će veliki partneri moći da formiraju međunarodne konzorcijume.
To ne mora predstavljati sukob. Koridor vrijedan nekoliko milijardi eura gotovo sigurno će morati da bude podijeljen na faze, dionice i različite finansijske modele. Konkurencija između američkih, francuskih, kineskih i drugih kompanija mogla bi Crnoj Gori donijeti bolje uslove – pod uslovom da postoji vjerodostojno poređenje cijena, finansiranja i ukupnog troška tokom životnog vijeka infrastrukture.
Koliko je sve zaista odmaklo
Posebno je važno što je Monteput tek u avgustu raspisao tender vrijedan 4,84 miliona eura sa PDV-om za idejni projekat dionice Gradac–Grahovo.
Ponude se dostavljaju do 2. oktobra, a izabrani projektant imaće 15 mjeseci da završi dokumentaciju. Preciznija trasa trebalo bi da bude definisana u prvih sedam mjeseci.
To znači da zapadni partneri ulaze u trenutku kada se projekat ozbiljnije priprema, ali još nije spreman za ugovaranje gradnje.
Kinezi nijesu otišli – promijenio se izvor novca i kontrola projekta
Bilo bi pogrešno zaključiti da američko i francusko uključivanje automatski znači povlačenje kineskih kompanija.
Prvu dionicu auto-puta Bar–Boljare, od Smokovca do Mateševa, izgradila je kineska kompanija CRBC. Ugovorena vrijednost projektovanja i gradnje bila je 809,6 miliona eura, od čega je 85 odsto finansirano kreditom kineske Exim banke, uz kamatu od dva odsto, rok otplate od 20 godina i šestogodišnji grejs period.
Taj model objedinio je kineskog kreditora i kineskog izvođača, uz veliki valutni i fiskalni rizik za Crnu Goru.
I drugu dionicu, Mateševo–Andrijevica, gradiće kineski konzorcijum PowerChina–STECOL–PCCD. Ugovor vrijedan 693,97 miliona eura potpisan je 27. februara 2026.
Ovoga puta, međutim, finansijski i proceduralni okvir je potpuno drugačiji: projekat podržavaju kredit EBRD-a od 200 miliona eura, grant Evropske unije od 150 miliona i državni budžet, a izvođač je izabran na međunarodnom tenderu sprovedenom prema pravilima EBRD-a. Zvanična evidencija EBRD-a potvrđuje vrijednost i datum zaključenja ugovora.
Dakle, promjena se zasad više vidi u porijeklu kapitala, pravilima nabavke i kontroli projekta nego u nacionalnosti izvođača.
Prvi ozbiljan zapadni ulazak u pripremu crnogorskih auto-puteva
Nije prvi put da se zapadne kompanije interesuju za infrastrukturu u Crnoj Gori. Bechtel je o Jadransko-jonskom auto-putu razgovarao još prije petnaestak godina, dok su evropske građevinske firme učestvovale na brojnim tenderima.
Novost je u tome što Francuska i SAD sada koriste formalne međudržavne sporazume da bi svoje kompanije, finansijske institucije i tehnologiju uvele u čitav lanac razvoja strateških projekata – od studija i projektovanja, preko finansiranja, do gradnje i upravljanja.
Crna Gora tako prvi put dobija priliku da oko najskupljih projekata ne zavisi od jednog državnog i finansijskog centra, već da poredi više velikih partnera.
Pravi početak nove infrastrukturne ere, međutim, neće označiti memorandum, politička fotografija ili poziv za iskazivanje interesovanja. Označiće ga prvi finansijski zatvoren, transparentno ugovoren i održiv projekat u kojem će rizici biti podijeljeni tako da Crna Gora dobije kvalitetnu infrastrukturu, a da njen budžet ne ostane zarobljen decenijama.
Do tada, Francuzi i Amerikanci jesu ušli u trku – ali pobjednik, cijena i model po kojem će se graditi crnogorski auto-putevi još nijesu poznati.
