3,2 milijarde eura iz EU za Crnu Goru: Može li evropski novac ublažiti jaz u standardu i siromaštvu?

Finansijski paket Brisela mogao bi biti snažan razvojni impuls, ali neće sam od sebe izbrisati činjenicu da Crna Gora u Uniju ulazi sa niskim standardom, a ne tako niskim cijenama

Evropska komisija usvojila je finansijski paket za Crnu Goru vrijedan oko 3,189 milijardi eura, kojim se utvrđuju budžetski aranžmani koji bi važili za zemlju po pristupanju Evropskoj uniji. Riječ je o okviru koji bi se, prema projekcijama Brisela, primjenjivao ako bi Crna Gora postala članica EU 1. januara 2028. godine, a sredstva bi bila raspoređena tokom sedam godina, do kraja 2034.

Za zemlju koja bi, da sjutra uđe u EU, po većini pokazatelja standarda bila na samom dnu Unije, ova vijest ima mnogo šire značenje od uobičajenog briselskog saopštenja. Ključno pitanje nije samo koliko novca Crna Gora može dobiti, već da li taj novac može suštinski smanjiti socijalni i razvojni jaz između Crne Gore i evropskog prosjeka.

Kratak odgovor glasi: može pomoći značajno, ali ne i automatski.

Jer Crna Gora nema samo problem niskih prihoda. Ima i problem toga što su joj mnoge cijene već prilično blizu evropskih, dok su plate, produktivnost i ukupna ekonomska snaga i dalje znatno ispod nivoa EU.

Šta zapravo znači paket od 3,2 milijarde eura

Prema prijedlogu Evropske komisije, ukupni finansijski okvir za Crnu Goru iznosio bi 3,189 milijardi eura u periodu od sedam godina nakon pristupanja. To znači prosječno oko 455 do 456 miliona eura godišnje.

Taj novac ne bi bio “poklon u kešu”, niti jednokratna uplata u budžet, već okvir za korišćenje evropskih sredstava kroz različite politike i fondove, uključujući:

• kohezionu politiku,
• zajedničku poljoprivrednu politiku,
• fondove za unutrašnju bezbjednost,
• prekograničnu saradnju,
• glatki prelazak sa pretpristupnih fondova na redovne mehanizme finansiranja koje koriste države članice.

Drugim riječima, Crna Gora bi iz pretpristupne faze prešla u status zemlje koja ima pristup mnogo većim i širim fondovima za razvoj infrastrukture, poljoprivrede, regionalni razvoj, konkurentnost, zaštitu životne sredine i socijalnu uključenost.

Uz to, Evropska komisija naglašava da bi trošak ulaska Crne Gore u EU za građane Unije bio manji od jednog eura godišnje po stanovniku EU, što politički šalje poruku da je riječ o relativno maloj fiskalnoj cijeni za evropski budžet, ali o potencijalno velikom efektu za Crnu Goru.

Gdje je Crna Gora danas u odnosu na EU

Da bi se razumjelo koliko ovaj fond može biti “blagotvoran”, prvo treba podsjetiti gdje se Crna Gora trenutno nalazi u evropskom poređenju.

Prema podacima Eurostata i Monstata, Crna Gora bi, kada bi se danas našla u EU, bila na dnu Unije po BDP-u po stanovniku mjerenom paritetom kupovne moći, sa oko 54 odsto prosjeka EU. Po stvarnoj individualnoj potrošnji, pokazatelju koji bolje odražava materijalni standard domaćinstava, bila bi na oko 71 odsto prosjeka EU.

Istovremeno, nivo cijena potrošnih dobara i usluga u Crnoj Gori već je dostigao oko 66 odsto prosjeka EU, dok su neke ključne kategorije mnogo bliže evropskom nivou:

• hrana i bezalkoholna pića: oko 87% prosjeka EU
• obuća: oko 99%
• komunikacije: oko 106%
• oprema za informacije i komunikaciju: oko 105%

To znači da Crna Gora nije više “jeftina” u svim segmentima života. Naprotiv, u nekim oblastima već je na evropskim cijenama ili iznad njih.

Kada se tome doda podatak da je stopa rizika od siromaštva ili socijalne isključenosti oko 29,2 odsto, postaje jasno zašto je jaz prema EU i razvojni i socijalni problem.

Zašto je ovaj fond važan

Najveća vrijednost evropskog paketa nije u tome što će “zakrpiti budžet”, već što može djelovati na strukturne uzroke nižeg standarda.

Ako se sredstva budu dobro koristila, Crna Gora može dobiti snažan impuls u nekoliko ključnih oblasti:

1. Regionalni razvoj i smanjenje jaza između sjevera i juga

Najveći dio socijalne ranjivosti u Crnoj Gori koncentrisan je u manje razvijenim područjima, posebno na sjeveru. Evropski fondovi mogli bi finansirati:

• lokalnu infrastrukturu,
• puteve, vodovod i kanalizaciju,
• škole, vrtiće i zdravstvene ustanove,
• podršku malim i srednjim preduzećima,
• razvoj ruralne ekonomije.

Ako se novac usmjeri upravo tamo gdje je jaz najveći, efekat na smanjenje siromaštva mogao bi biti ozbiljan.

2. Poljoprivreda i hrana

Pošto je hrana već na 87 odsto prosjeka EU, a zauzima veliki dio budžeta domaćinstava, posebno siromašnijih, svako ulaganje u domaću proizvodnju, skladištenje, preradu i logistiku može imati veliki socijalni značaj.

Evropski fondovi kroz zajedničku poljoprivrednu politiku mogu pomoći da Crna Gora poveća domaću proizvodnju hrane, smanji dio uvozne zavisnosti, podigne produktivnost u agraru te
ojača ruralna domaćinstva i prihode na selu.

To ne znači automatski niže cijene u marketima, ali može smanjiti dio pritiska i poboljšati otpornost domaće ekonomije.

3. Zapošljavanje, obrazovanje i produktivnost

Crna Gora neće sustići EU time što će administrativno povećavati plate, ako iza toga ne stoje veća produktivnost i konkurentnija ekonomija.

Tu evropski novac može biti posebno važan kroz obuke i prekvalifikacije, podršku zapošljavanju mladih, digitalizaciju, inovacije, podršku preduzećima i jačanje istraživanja i modernizacije ekonomije.

To je vjerovatno najvažniji kanal preko kojeg fond može djelovati na realni rast standarda, a ne samo na statističko popravljanje slika.

4. Energetska efikasnost i niži troškovi života

Jedan od razloga zbog kojih je ukupni nivo cijena u Crnoj Gori niži od prosjeka EU jeste relativno niska cijena energije. Međutim, to nije dovoljno da dugoročno zaštiti standard.

Ako se dio sredstava usmjeri na energetsku efikasnost zgrada, obnovljive izvore energije, lokalne mreže i infrastrukturu, smanjenje energetskog siromaštva, efekat za građane mogao bi biti direktan i dugotrajan, jer bi smanjio račune i povećao otpornost domaćinstava.

Zašto fond neće biti čarobni štapić

Ipak, bilo bi pogrešno predstaviti 3,2 milijarde eura kao garanciju brzog približavanja evropskom standardu.

Postoji najmanje pet razloga za oprez.

Prvo: novac je raspoređen na sedam godina

Kada se 3,189 milijardi raspodijeli na period do 2034, dobija se prosjek od oko 456 miliona eura godišnje. To je veliki iznos za Crnu Goru, ali nije revolucija preko noći.

Drugo: nije sav novac direktno socijalni

Velik dio fondova biće usmjeren na infrastrukturu, poljoprivredu, institucije, konkurentnost i razvojne projekte. To su važne stvari, ali one ne znače odmah veće plate ili niže cijene u prodavnici.

Treće: Crna Gora će i sama uplaćivati u budžet EU

Kao i sve države članice, Crna Gora bi davala doprinos budžetu Unije. To ne mijenja činjenicu da bi neto bilans za zemlju bio vrlo vjerovatno pozitivan, ali je važno da se javnosti objasni da se ne radi o “besplatnom novcu bez obaveza”.

Četvrto: ključ je u apsorpcionoj sposobnosti

Mnoge države imaju pravo na evropska sredstva, ali ne uspijevaju da ih povuku i iskoriste efikasno. Ako administracija, lokalne samouprave i institucije ne budu spremne, dio potencijala može ostati neiskorišćen.

Peto: fond ne može sam riješiti problem niske produktivnosti

Crna Gora danas ima problem male ekonomije, visoke uvozne zavisnosti, skromne industrijske baze i ograničene konkurencije u više sektora. Evropski fondovi mogu pomoći, ali ne mogu zamijeniti reforme.

Šta nas uče Hrvatska, Bugarska i Rumunija

Poređenje sa zemljama koje su već prošle taj put posebno je važno.

Hrvatska

Hrvatska je nakon ulaska u EU dobila pristup većim fondovima i ojačala dio infrastrukture, regionalnog razvoja i investicija. Ali cijene su takođe rasle, posebno nakon ulaska u eurozonu i u uslovima inflacije. Pouka za Crnu Goru je jasna: fondovi mogu pomoći standardu samo ako ih prati rast produktivnosti i prihoda.

Bugarska

Bugarska je i dalje među najsiromašnijim članicama EU, ali je ipak ispred Crne Gore po BDP-u po stanovniku. Istovremeno, ukupni nivo cijena u Bugarskoj je niži nego u Crnoj Gori. To je upozorenje da nije dovoljno samo biti “jeftiniji od EU” — važno je i koliko su visoki prihodi.

Rumunija

Rumunija je možda najbolji primjer koliko se uz EU fondove, investicije i veće tržište može napredovati. Nekada među najslabijim ekonomijama Unije, danas je po više pokazatelja znatno ispred Crne Gore. To pokazuje da evropski novac može biti veoma koristan, ali samo uz ozbiljnu razvojnu politiku.

Ključni zaključak: fond može smanjiti jaz, ali samo ako popravi “stranu prihoda”, a ne samo “stranu troškova”

Najveći problem Crne Gore nije samo u tome što su cijene porasle. Problem je u tome što su mnoge cijene već blizu EU, dok plate i ekonomska snaga nijesu.

Zato se efekat evropskog finansijskog paketa ne smije mjeriti samo brojem projekata i potrošenih miliona. Pravo pitanje je da li će ti fondovi otvoriti nova radna mjesta, podići produktivnost, povećati domaću proizvodnju, ojačati sjever, smanjiti socijalnu ranjivost i povećati realnu kupovnu moć građana.

Ako odgovor na ta pitanja bude potvrdan, onda bi 3,2 milijarde eura zaista mogle biti jedan od najvažnijih razvojnih impulsa u novijoj istoriji Crne Gore.

Ako, međutim, sredstva budu trošena sporo, fragmentisano i bez jasnog prioriteta, fond će biti važan politički simbol, ali sa mnogo skromnijim efektom na životni standard.

Značajan fond

Finansijski paket Evropske komisije za Crnu Goru vrijedan oko 3,2 milijarde eura jeste velika vijest i potencijalno snažan impuls za zemlju koja se sprema za članstvo u EU. Za državu koja bi, da sjutra uđe u Uniju, bila na dnu po standardu, a među najugroženijima po riziku od siromaštva, taj okvir može biti veoma značajan.

Ali evropski novac sam po sebi neće ukinuti jaz između Crne Gore i EU.

Može ga ublažiti, može ga postepeno smanjivati, može pomoći da rastu produktivnost, zaposlenost, infrastruktura i kvalitet javnih usluga. Može pomoći i da se smanji socijalna ranjivost, posebno u manje razvijenim regionima.

Ipak, da bi fond bio zaista blagotvoran, mora biti pretvoren u veće prihode, jaču ekonomiju i bolji standard, a ne samo u formalno dostupna sredstva na papiru.

Jer Crna Gora u EU ne ulazi sa najnižim cijenama. Ulazi sa preniskim prihodima u odnosu na cijene koje su već previše evropske.