Crna Gora ima 5G signal na 88% teritorije, ali kasni u razvoju digitalnih servisa
Crna Gora je do kraja 2025. godine premašila 88 odsto pokrivenosti 5G signalom, dok su svi glavni putevi pokriveni mrežom pete generacije. Time je, prema Vladinom izvještaju o realizaciji Akcionog plana Strategije za razvoj 5G mobilnih komunikacionih mreža, ispunjena jedna od važnih regionalnih obaveza iz procesa digitalne transformacije Zapadnog Balkana.
Ipak, dokument pokazuje i drugu stranu procesa: iako se 5G infrastruktura širi, država značajno kasni u dijelu koji treba da tu tehnologiju pretvori u konkretne koristi za građane, privredu i javnu upravu.
Akcionim planom za 2025. i 2026. godinu planirano je ukupno 17 aktivnosti. Od četiri aktivnosti koje su bile predviđene da počnu i budu završene tokom 2025. godine, samo jedna je u potpunosti realizovana, dok su tri djelimično realizovane ili se sprovode u kontinuitetu. Od sedam aktivnosti koje su trebalo da počnu u 2025, a budu završene najkasnije u 2026. godini, tri su realizovane, dvije djelimično, dok dvije nijesu realizovane.
Izvještaj pokazuje da je Crna Gora najdalje odmakla u samoj pokrivenosti 5G mrežom i praćenju razvoja tržišta, dok su slabije realizovane aktivnosti koje se odnose na institucionalnu spremnost, edukaciju, transparentnost podataka i razvoj novih digitalnih rješenja zasnovanih na 5G tehnologiji.
Usko grlo u mreži državnih organa
Jedan od najozbiljnijih zastoja odnosi se na uvođenje IPv6 protokola u mrežu državnih organa. Iako je formirano nacionalno tijelo za uvođenje IPv6 protokola, na kraju 2025. godine procenat državnih organa u čijim mrežama je IPv6 implementiran iznosio je nula odsto. Cilj je da se do 2026. dostigne 65 odsto, a do 2027. godine 85 odsto.
U dokumentu se navodi da je Ministarstvo javne uprave iskazalo rezervu prema realizaciji ove aktivnosti, prije svega zbog bezbjednosnih razloga, manjka stručnog kadra, tehničkih ograničenja i troškova prelaska sa starog IPv4 protokola na IPv6.
To je važno jer IPv6 predstavlja jedan od tehničkih preduslova za masovno povezivanje uređaja, razvoj interneta stvari, pametnih gradova, naprednih javnih servisa i drugih rješenja koja se oslanjaju na 5G infrastrukturu.
Slab napredak bilježi se i kod podsticanja lokalnih samouprava i državnih institucija da razvijaju savremena ICT rješenja zasnovana na 5G mrežama. Aktivnosti javnih poziva i konkursa za takva rješenja nijesu realizovane, dok su konsultacije sa Ministarstvom evropskih poslova o mogućim izvorima podrške djelimično sprovedene.
U izvještaju se, međutim, navodi da je projekat WiFi4WB, koji finansiraju Evropska unija i Vlada Njemačke, a sprovodi GIZ, važan za unapređenje digitalne povezanosti lokalnih zajednica. Projekat predviđa besplatan javni Wi-Fi u 24 crnogorske opštine do septembra 2026. godine, ali on nije zamjena za razvoj naprednih 5G servisa.
Uticaj na životnu sredinu
Posebno je osjetljiv dio koji se odnosi na informisanje građana o uticaju 5G mreža na zdravlje i životnu sredinu. Aktivnosti Agencije za zaštitu životne sredine realizovane su kroz Arhus karavan u Nikšiću, Plužinama i Herceg Novom, gdje je javnost informisana o elektromagnetnom zračenju i procjeni uticaja 5G infrastrukture.
Međutim, obuke državnih službenika iz oblasti elektromagnetnog zračenja i sajber bezbjednosti 5G mreža nijesu realizovane, a nijesu realizovane ni planirane kampanje na temu sajber bezbjednosti 5G mreža. To je značajan propust, jer 5G infrastruktura ne podrazumijeva samo brži internet, već i veću zavisnost javnih servisa, privrede i kritične infrastrukture od stabilnih i sigurnih mreža.
Izvještaj ukazuje i da geoportal sa rezultatima mjerenja elektromagnetnog zračenja još nije uspostavljen. Agencija za zaštitu životne sredine radi na migraciji i dogradnji informacionog sistema, nakon čega bi trebalo da uslijedi uvođenje portala. Cilj je da građani imaju jednostavan javni uvid u rezultate mjerenja i lokacije od značaja, odnosno neku vrstu “elektromagnetne mape” Crne Gore.
Za realizaciju pojedinih aktivnosti u 2025. i 2026. godini bilo je planirano ukupno 30.000 eura, ali tokom 2025. godine ta sredstva nijesu trošena. Dio aktivnosti realizovan je sopstvenim kapacitetima institucija, dok aktivnosti koje se odnose na geoportal nijesu završene, pa ni planirani novac nije upotrijebljen.
Kao glavne razloge za kašnjenja institucije navode česte organizacione promjene, nedostatak kadra, lošu koordinaciju, međusobnu uslovljenost aktivnosti, neadekvatno planiranje i nedostatak konsenzusa o tome ko je odgovoran za pojedine mjere. U izvještaju se navodi i da su pojedine institucije dostavljale nepotpune ili šture podatke, što je uticalo i na kvalitet samog izvještavanja.
U preporukama za naredni period ističe se potreba za boljom saradnjom privatnog sektora, mobilnih operatora, ministarstava i lokalnih samouprava, posebno u dijelu izdavanja dozvola i razvoja 5G mreža na cijeloj teritoriji Crne Gore. Takođe se traži jača koordinacija između Ministarstva ekonomskog razvoja, EKIP-a, operatora, lokalnih uprava i resora zaduženih za izgradnju, prostorno planiranje i zaštitu životne sredine.
Zaključak izvještaja je jasan: Crna Gora je napravila važan iskorak u 5G pokrivenosti, ali prava vrijednost te infrastrukture tek treba da se pokaže kroz digitalne servise, javnu upravu, lokalne zajednice, privredu, pametne gradove i veću transparentnost prema građanima. Bez toga, 5G ostaje prvenstveno telekomunikacioni uspjeh, a ne puni razvojni alat.
