Evropa ipak nije „ekonomski bolesnik“: Podaci ruše mit o velikom zaostajanju za SAD-om

Američka ekonomija dominira u tehnološkom sektoru i vještačkoj inteligenciji, ali poređenje životnog standarda, produktivnosti i blagostanja pokazuje da evropska ekonomija nije ni približno tako neuspješna kako se često predstavlja.

U Sjedinjenim Američkim Državama, ali i u samoj Evropi, široko je rasprostranjeno uvjerenje da evropska ekonomija živi od stare slave i da ubrzano zaostaje za Amerikom i Kinom.

Takav strah podstakao je i izradu brojnih evropskih ekonomskih analiza, među kojima se posebno izdvaja izvještaj bivšeg predsjednika Evropske centralne banke Marija Draghija iz 2024. godine, posvećen budućnosti evropske konkurentnosti.

Međutim, podaci pokazuju da je stvarna slika mnogo složenija, navodi se u analizi Financial Timesa, zasnovanoj na argumentima nobelovca Paula Krugmana i ranijem istraživanju ekonomiste Setha Ackermana.

Nema dileme da su Sjedinjene Države već dugo neprikosnovene u razvoju naprednih digitalnih tehnologija, posebno vještačke inteligencije. Americi dodatnu prednost daje činjenica da predstavlja jedinstvenu državu, sposobnu da brzo mobiliše kapital, institucije i druge instrumente nacionalne moći.

Ipak, ekonomska snaga nije jedino mjerilo kvaliteta života.

Amerikanci žive kraće uprkos većoj potrošnji na zdravstvo

Kada se posmatra šira slika ljudskog blagostanja, Sjedinjene Države ne djeluju kao neprikosnoveni pobjednik.

Očekivani životni vijek muškaraca u SAD-u tokom 2024. godine iznosio je 76,5 godina, dok je prosjek u drugim uporedivim razvijenim državama bio 80,5 godina.

Kod žena je očekivani životni vijek u SAD-u bio 81,4 godine, u poređenju sa prosjekom od 84,8 godina u drugim zemljama sa visokim prihodima. Razlika je posebno upečatljiva jer Amerika na zdravstvo izdvaja znatno veći dio bruto domaćeg proizvoda od evropskih zemalja.

Velike razlike postoje i u pogledu bezbjednosti.

Stopa ubistava u SAD-u tokom 2023. godine iznosila je 5,9 na 100.000 stanovnika. U Francuskoj je iznosila 1,3, a u Njemačkoj svega 0,9.

Sjedinjene Države imale su i 542 zatvorenika na 100.000 stanovnika, u poređenju sa 130 u Francuskoj i 69 u Njemačkoj.

Kada se, umjesto isključivo novca i proizvodnje, analiziraju zdravlje, bezbjednost i kvalitet života, teško je zaključiti da su SAD nesporno uspješnije od Evrope.

Ekonomski paradoks koji mijenja sliku Evrope

Ključno pitanje je, ipak, kako se Evropa i Amerika porede prema sposobnosti proizvodnje roba i usluga, odnosno prema bruto domaćem proizvodu.

Krugman ukazuje na naizgled neobičan paradoks.

Postoje dva osnovna načina poređenja ekonomija: praćenje rasta realnog BDP-a po stanovniku tokom određenog perioda i poređenje relativnog nivoa BDP-a po stanovniku u konkretnoj godini.

Kada se posmatra rast od 2000. godine, američka ekonomija ostvarila je znatno bolje rezultate od eurozone.

Međutim, kada se analizira relativni BDP po stanovniku, zaključak je drugačiji. BDP po stanovniku eurozone nije smanjen u odnosu na američki, već je, prema ovoj metodologiji, čak povećan.

Postavlja se pitanje kako jedna ekonomija može rasti brže od druge, a da na kraju ne postane relativno bogatija nego što je bila na početku posmatranog perioda.

Odgovor se krije u razlikama između onoga što statistika mjeri i načina na koji to radi.

Tehnološki sektor objašnjava polovinu američke prednosti

Posebno je značajna uloga tehnološkog sektora.

Tehnologija je činila oko 9,2 odsto američkog BDP-a, u poređenju sa 5,4 odsto BDP-a Evropske unije. Iako predstavlja relativno mali dio ukupne ekonomije, razlika u veličini ovog sektora objašnjava gotovo polovinu razlike u rastu produktivnosti između SAD-a i EU.

Istovremeno, rast produktivnosti evropskog tehnološkog sektora statistički je prikazan kao sporiji od američkog.

Kada se saberu razlike u veličini sektora i izmjerenoj produktivnosti, tehnologija je odgovorna za više od polovine ukupnog jaza u rastu BDP-a po stanovniku između dvije ekonomije.

To znači da američka prednost nije ravnomjerno raspoređena kroz cijelu ekonomiju, već je snažno koncentrisana u jednoj oblasti.

U sektorima izvan tehnologije, koji predstavljaju ogromnu većinu i američke i evropske ekonomije, rast produktivnosti bio je prilično sličan.

Statistika teško mjeri vrijednost tehnološkog napretka

Dio američke prednosti može biti povezan i sa načinom mjerenja cijena i kvaliteta tehnoloških proizvoda.

Izuzetno visok statistički rast produktivnosti u američkom tehnološkom sektoru zavisi od takozvanih hedonističkih korekcija cijena. Njima se pokušava izračunati koliko za potrošače vrijedi, na primjer, veća procesorska snaga računara ili poboljšanje karakteristika drugih uređaja.

Takve procjene su neizbježne, ali i veoma nesigurne.

Zbog toga je veći rast produktivnosti američkog tehnološkog sektora, a posredno i američkog BDP-a po stanovniku, djelimično rezultat metodološke procjene.

To ne znači da su podaci pogrešni, već da ih ne treba tumačiti kao potpuno precizan i nesporan dokaz ekonomskog zaostajanja Evrope.

Kupovna moć daje realniju sliku životnog standarda

Poređenje BDP-a po stanovniku prema paritetu kupovne moći predstavlja pouzdaniji način mjerenja životnog standarda između zemalja.

Umjesto poređenja današnjeg automobila sa vozilom proizvedenim prije 20 godina, ova metodologija poredi automobile, proizvode i usluge koji se u SAD-u i Evropi nude u istoj godini, a zatim ih vrednuje po uporedivim cijenama.

Svjetska banka takva poređenja sprovodi kroz Program međunarodnih poređenja duže od pola vijeka.

Nominalni BDP po stanovniku, izražen prema tržišnim kursevima, može biti veoma nestabilan. Osim toga, često pogrešno prikazuje vrijednost netržišnih usluga, kao što su zdravstvo i obrazovanje, koje se u Americi i Evropi finansiraju i obračunavaju na različite načine.

Kod relativno sličnih ekonomija, kakve su američka i evropska, poređenje prema kupovnoj moći trebalo bi da pruži znatno realniju sliku.

Evropa koristi tehnologiju koju razvija Amerika

Suštinsko objašnjenje ekonomskog paradoksa jeste da američki tehnološki sektor stvara neku vrstu globalnog javnog dobra.

Najnaprednije tehnologije nastaju uglavnom u SAD-u, ali ih istovremeno koriste kompanije i stanovništvo širom svijeta.

Evropske firme i građani imaju pristup američkom softveru, platformama, procesorima, uređajima i sistemima vještačke inteligencije. Zbog toga tehnološki napredak ostvaren u Americi povećava produktivnost i životni standard i van granica SAD-a.

Vlasnici američkih tehnoloških kompanija ostvaruju najveći dio finansijske koristi, ali se praktične koristi njihovih proizvoda šire na globalnu ekonomiju.

To pomaže da se objasni zbog čega američki BDP statistički raste brže, dok se relativni životni standard Evropljana ne pogoršava u istoj mjeri.

Evropa nije siromašnija, ali jeste ranjivija

Zaključak analize nije da Evropa nema ozbiljan problem.

Evropska unija je tehnološki slabija, ima manje globalnih digitalnih kompanija i znatno više zavisi od inovacija i resursa razvijenih u Sjedinjenim Državama.

Evropa, međutim, ne zaostaje dramatično za Amerikom kada se posmatraju relativni životni standard i ukupno ljudsko blagostanje.

Njena najveća slabost nije nužno sporiji ekonomski rast, već zavisnost od pristupa američkoj tehnologiji, kapitalu i bezbjednosnoj infrastrukturi.

Zbog toga najveće prijetnje evropskoj budućnosti možda nijesu isključivo ekonomske. Mnogo ozbiljniji izazovi odnose se na bezbjednost, odbranu i sposobnost evropskih država da samostalno zaštite svoj politički i ekonomski model.