Crna Gora u Eurostatu na dvije brzine: BDP iz 2025, nezaposlenost i neto SDI iz 2020.
Dok su Eurostatu dostupni crnogorski podaci o BDP-u i inflaciji za 2025. i komunalnom otpadu za 2024, uporedive serije o nezaposlenosti i neto stranim direktnim investicijama završavaju se 2020, a podaci o medijalnom prihodu 2022. godine. MONSTAT za Investitor tvrdi da problem nije u neproizvođenju podataka, već u metodološkom usklađivanju i validaciji. Većina zaostataka trebalo bi da bude nadoknađena tokom 2026. i 2027, ali precizan kalendar za ključne pokazatelje nije dostavljen.
Crna Gora se u bazama Eurostata pojavljuje kao zemlja dvije statističke brzine. Za pojedine pokazatelje dostupni su gotovo tekući podaci, dok je kod nekih važnih ekonomskih i socijalnih serija međunarodno uporediva slika zemlje stara četiri, pet ili čak šest godina.
Eurostat tako za Crnu Goru raspolaže podacima o rastu bruto domaćeg proizvoda za 2025, harmonizovanoj inflaciji za istu godinu i komunalnom otpadu za 2024. Istovremeno, najnoviji uporedivi podaci o ukupnoj i dugoročnoj nezaposlenosti završavaju se 2020, neto stranim direktnim investicijama takođe 2020, dok je posljednji podatak o medijalnom godišnjem prihodu iz 2022. godine.
Investitor je na ovaj problem naišao analizirajući najnoviji Eurostatov pregled resursa i zelene tranzicije, prema kojem je Crna Gora tokom 2024. proizvela 585 kilograma komunalnog otpada po stanovniku – najviše među zemljama kandidatima i znatno iznad prosjeka EU od 517 kilograma. Za ovu oblast podaci su bili svježi, ali su se u drugim djelovima istog Eurostatovog pregleda pojavile višegodišnje praznine.
Zbog toga je Investitor MONSTAT-u uputio pitanja o tome koje statističke serije nijesu dostavljene ili validirane, zašto podaci kasne, kada će biti ažurirani i koliko takva situacija otežava investitorima poređenje Crne Gore sa konkurentskim tržištima.
Koliko je „stara“ statistička slika Crne Gore
Najnoviji Eurostatovi pregledi zemalja obuhvaćenih procesom proširenja pokazuju velike razlike u ažurnosti pojedinih crnogorskih pokazatelja.
Izvori su Eurostatov pregled ekonomskog razvoja zemalja proširenja, pregled životnih uslova i podaci o resursima i zelenoj tranziciji.
Važno je naglasiti da ovo nijesu nužno posljednji podaci koje su proizvele crnogorske institucije. MONSTAT objavljuje novije rezultate Ankete o radnoj snazi, dok Centralna banka redovno saopštava podatke o prilivu i odlivu stranih direktnih investicija.
Problem je u tome što se te novije nacionalne brojke još ne nalaze u pojedinim harmonizovanim, validiranim i međunarodno uporedivim serijama Eurostata.
Drugim riječima, podatak može postojati u Crnoj Gori, ali i dalje biti praktično nevidljiv investitoru ili analitičaru koji više tržišta poredi isključivo kroz evropsku statističku bazu.
MONSTAT: Podaci se proizvode, usklađivanje još traje
U odgovorima dostavljenim Investitoru, MONSTAT navodi da redovno proizvodi i dostavlja najveći dio podataka Eurostatu, dok su preostale obaveze ograničene na statističke oblasti u kojima traju metodološko usklađivanje, validacija ili razvoj novih skupova podataka.
Nezavršene aktivnosti prvenstveno se odnose na pojedine segmente:
- tržišta rada;
- demografije i migracija;
- poljoprivrede;
- životne sredine;
- nacionalnih računa i drugih makroekonomskih statistika.
Za ograničen broj posebno zahtjevnih područja, prema MONSTAT-u, u pregovaračkom procesu predviđeni su i prelazni periodi. To znači da se potpuna usklađenost baš u svim segmentima ne mora nužno postići istog dana kada Crna Gora postane članica Evropske unije.
Zašto je tržište rada u Eurostatu ostalo u 2020.
Najdetaljnije objašnjenje MONSTAT je dao za Anketu o radnoj snazi, koja je osnovni izvor podataka o zaposlenosti i nezaposlenosti.
Evropska regulativa 2019/1700 donijela je od 2021. značajne metodološke promjene – nove varijable, drugačije standarde i kraće rokove za dostavljanje podataka Eurostatu. Sam Eurostat zbog toga kod svih zemalja bilježi prekid u vremenskim serijama između 2020. i 2021. godine.
Crna Gora, međutim, još nije povezala period poslije tog metodološkog prekida sa validiranom Eurostatovom serijom.
Dodatni problem bio je novi uzorački okvir. On je morao biti izrađen na osnovu Popisa stanovništva, domaćinstava i stanova iz 2023, čiji su konačni rezultati objavljeni tek u novembru 2024. godine.
Tek nakon toga bilo je moguće napraviti novi uzorak domaćinstava, redefinisati način ponderisanja rezultata, revidirati ranije vremenske serije te prilagoditi istraživanje novim evropskim pravilima.
Paralelno je uveden CAPI sistem, odnosno kompjuterski podržano lično anketiranje, u kojem anketari odgovore odmah unose u digitalni sistem. To je zahtijevalo novi softver, pilot-istraživanja, testiranje, obuku anketara i prilagođavanje obrade podataka.
Isti proces sproveden je i kod EU-SILC istraživanja o prihodima i uslovima života, zbog čega Eurostat za medijalni godišnji prihod Crne Gore trenutno prikazuje podatak iz 2022. godine.
Podaci o SDI postoje, ali međunarodna serija ima samo 2020.
Kod stranih direktnih investicija situacija je drugačija.
Centralna banka redovno objavljuje mjesečne i godišnje podatke o investicionim tokovima, dok MONSTAT navodi da se Eurostatu redovno dostavlja većina podataka iz ove oblasti.
Ipak, u Eurostatovom pregledu ekonomskog razvoja, pripremljenom na osnovu podataka izvučenih u maju 2026, za Crnu Goru je dostupan samo neto priliv SDI od 468 miliona eura iz 2020. Za period od 2014. do 2019. i od 2021. do 2024. uporedivi crnogorski podaci u toj seriji nijesu dostupni.
MONSTAT navodi da se još razvijaju detaljnije serije, prvenstveno podaci o stranim investicijama razvrstani prema djelatnostima. Odgovor, međutim, ne objašnjava precizno koji su skupovi podataka već dostavljeni, koji čekaju validaciju i zbog čega u Eurostatovoj seriji neto SDI postoji samo 2020. godina. To ostavlja vidljivu razliku između nacionalne dostupnosti i međunarodne uporedivosti podataka.
Većina novih serija tokom 2026. i 2027.
MONSTAT navodi da su rokovi definisani Pregovaračkom pozicijom za Poglavlje 18, akcionim planovima usaglašenim sa Eurostatom, Programom zvanične statistike i Strategijom razvoja zvanične statistike.
Tokom 2026. planirano je sukcesivno dostavljanje novih ili revidiranih podataka iz oblasti nacionalnih računa, statistike državnih finansija, ekonomskih računa u poljoprivredi i šumarstvu, računa životne sredine i poslovnih statistika.
Tokom 2027. trebalo bi da bude završen najveći dio preostalih istorijskih serija, metodoloških unapređenja i validacija, posebno kod nacionalnih računa, državnih finansija, platnog bilansa i međunarodne investicione pozicije.
Za ostale oblasti puna usklađenost planirana je do pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, osim kod statistika za koje su predviđeni prelazni periodi.
Ipak, Investitor nije dobio precizan datum ili kvartal u kojem se može očekivati ažuriranje konkretnih serija o nezaposlenosti, životnom standardu i neto stranim direktnim investicijama.
Na pitanje o preciznom kalendaru odgovoreno je širokim vremenskim okvirima, ali ne i tabelom sa posljednjom dostupnom godinom, statusom validacije i planiranim datumom objavljivanja svakog pokazatelja.
Kadrovski problem nije fusnota
Metodološke promjene nijesu jedino objašnjenje.
MONSTAT priznaje da se razlozi kašnjenja razlikuju i da predstavljaju kombinaciju metodoloških, organizacionih i razvojnih faktora. Među problemima su ograničeni administrativni kapaciteti, razvoj informacionih sistema, nedostatak registara i kašnjenja u dostavljanju administrativnih podataka iz drugih državnih institucija.
Kako je Investitor ranije objavio, MONSTAT je krajem 2025. imao samo 95 zaposlenih na 169 sistematizovanih radnih mjesta. To znači da su bila popunjena svega 56,2 odsto radnih mjesta, dok su 74 ostala prazna. Najveći nedostatak postoji upravo u sektorima koji proizvode zvanične ekonomske, poslovne, socijalne, demografske i ekološke statistike. Planirano je zapošljavanje 68 ljudi do kraja 2028, ali ukupan trošak tog kadrovskog jačanja nije preciziran. Čitaj više
Evropska komisija traži više podataka i više ljudi
Evropska komisija je u Izvještaju o Crnoj Gori za 2025. godinu ocijenila da je zemlja umjereno pripremljena u Poglavlju 18 – Statistika.
Komisija je tada upozorila da MONSTAT ima oko 60 odsto predviđenog broja zaposlenih, da nedostatak stručnjaka direktno utiče na sposobnost proizvodnje statistika koje traži EU i da pitanje adekvatnog poslovnog prostora nije riješeno.
Posebno je ukazano da redovna proizvodnja statistike državnih finansija još nije bila uspostavljena, da su tabele za proceduru prekomjernog deficita bile nepotpune i da je u pojedinim segmentima kratkoročnih poslovnih statistika stepen usklađenosti čak smanjen.
MONSTAT je naknadno izvijestio da je u decembru 2025. Eurostatu poslao podatke o državnim finansijama za period od 2013. do 2024. godine.
Prema izvještaju MONSTAT-a o sprovođenju Strategije tokom 2025, Eurostat je ukupnu usklađenost crnogorske statistike procijenio na 70 odsto.
MONSTAT navodi da redovno šalje podatke iz 57 statističkih oblasti, dok su tokom 2025. dostavljena 323 skupa podataka iz 50 oblasti. Cilj je da dostupnost crnogorskih rezultata u bazama Eurostata i Ujedinjenih nacija do 2028. bude povećana na 80 odsto.
To pokazuje da problem nije opšti zastoj statističkog sistema, već neravnomjerna usklađenost: veliki broj podataka se redovno proizvodi i dostavlja, ali su praznine ostale upravo u nekoliko veoma vidljivih i ekonomski važnih serija.
Da li statističke praznine odvraćaju investitore
MONSTAT smatra da aktuelna metodološka usklađivanja ne utiču na dostupnost osnovnih makroekonomskih pokazatelja potrebnih za procjenu ekonomskih kretanja, investicione klime i kreditnog rizika. To je djelimično tačno. Investitori, banke i rejting agencije ne oslanjaju se isključivo na Eurostat. Na raspolaganju su im MONSTAT, CBCG, Ministarstvo finansija, MMF, Svjetska banka i direktna komunikacija sa institucijama.
Ipak, odsustvo novijih podataka iz evropske baze nije bez posljedica.
Veliki investitori i rejting agencije mogu nadoknaditi praznine traženjem dodatnih podataka. Manja kompanija koja u početnoj fazi upoređuje deset potencijalnih tržišta često će koristiti jedinstvene baze poput Eurostata, jer omogućavaju poređenje prema istoj metodologiji.
Ako za Srbiju ili Sjevernu Makedoniju vidi podatke iz 2024. ili 2025, a za Crnu Goru podatke iz 2020, analiza postaje teža i skuplja. U najgorem slučaju, stari podatak može stvoriti pogrešnu sliku o tržištu.
Stopa nezaposlenosti iz pandemijske 2020. ne može vjerodostojno opisati crnogorsko tržište rada u 2026. Isto važi za životni standard nakon višegodišnje inflacije, rasta zarada i promjena poreske politike, kao i za investicione tokove nakon snažnih oscilacija na tržištu nekretnina.
Zbog toga problem nije samo da li podatak postoji, već koliko je lako dostupan, međunarodno uporediv i vidljiv onome ko Crnu Goru posmatra spolja.
Potreban javni registar statističkih zaostataka
Najjednostavniji naredni korak bio bi objavljivanje javnog registra svih serija koje još nijesu potpuno usklađene sa zahtjevima Eurostata.
Takav pregled trebalo bi da sadrži naziv statističke serije, posljednju dostupnu godinu, instituciju odgovornu za njenu proizvodnju, informaciju da li je podatak dostavljen ili čeka validaciju, planirani datum nove transmisije te očekivani datum objavljivanja u Eurostatu.
Time bi javnost, privreda i međunarodni korisnici mogli pratiti stvarni napredak umjesto da rokove traže u više strategija, pregovaračkih dokumenata i akcionih planova.
Odgovori MONSTAT-a pokazuju da je modernizacija statističkog sistema u toku i da značajan dio posla treba da bude završen do kraja 2027. Istovremeno, otkrivaju da precizna mapa preostalih praznina još nije dovoljno dostupna javnosti.
Crna Gora, dakle, nema opšti nedostatak statističkih podataka. Ima problem njihove neujednačene evropske vidljivosti. A za malu ekonomiju kojoj su potrebni kapital, kredibilitet i poređenje sa konkurentskim tržištima, kvalitetna statistika nije administrativni dodatak – ona je dio investicione infrastrukture.
