Gas u Evropi poskupio 130%: Prijeti skupa zima
Cijena prirodnog gasa u Evropi porasla je više od 130% od početka godine, dok su skladišta znatno praznija nego u istom periodu 2025. Novi poremećaj u snabdijevanju ili hladnija zima mogli bi ponovo podstaći inflaciju, smanjiti kupovnu moć građana i navesti Evropsku centralnu banku na dodatno povećanje kamata.
Holandski TTF fjučersi, glavni pokazatelj cijene prirodnog gasa u Evropi, u četvrtak, 20. avgusta, premašili su 65 eura po megavat-satu, dostigavši najviši nivo od marta. Time je rast cijene od početka 2026. premašio 130%, pokazuju podaci koje prenosi Euronews Business.
Gas je i dalje višestruko jeftiniji nego tokom energetske krize 2022, kada je cijena nakratko dostigla približno 350 eura po megavat-satu. Ipak, problem nije samo sadašnja cijena, već trenutak u kojem se njen rast događa – upravo u periodu kada bi Evropa trebalo ubrzano da puni skladišta pred zimsku sezonu.
Zašto gas poskupljuje baš sada
Novi talas poskupljenja rezultat je istovremenog djelovanja nekoliko nepovoljnih faktora.
Visoke temperature povećavaju potrošnju električne energije zbog intenzivnijeg korišćenja klima-uređaja. Istovremeno, suša i vrućina ograničavaju proizvodnju hidroelektrana i pojedinih nuklearnih postrojenja, zbog čega gasne elektrane moraju nadoknaditi dio manjka.
Tako se isti energent istovremeno koristi za veću ljetnju proizvodnju struje i za punjenje skladišta namijenjenih zimskoj potrošnji.
Dodatni pritisak stvaraju ograničenja plovidbe kroz Hormuški moreuz, kroz koji prolazi značajan dio svjetskih isporuka tečnog prirodnog gasa, kao i produženi zastoji na pojedinim norveškim gasnim poljima.
Oxford Economics ocjenjuje da se ostvarilo nekoliko nepovoljnih rizika na strani ponude, upravo u trenutku kada su evropske zalihe istorijski niske pred početak sezone grijanja.
Ova konsultantska kuća zbog toga bi u septembru mogla povećati prognozu cijene evropskog gasa na prosječno oko 60 eura po megavat-satu tokom posljednjeg kvartala 2026. i prvog kvartala 2027. godine.
Skladišta popunjena 62%, prošle godine bila na 74%
Početkom avgusta evropska skladišta bila su popunjena svega 57,1%, što je bio najniži nivo zabilježen za taj dio godine.
Do 20. avgusta popunjenost je porasla na približno 62%, ali je i dalje znatno ispod 74%, koliko je iznosila u istom periodu prošle godine, pokazuju podaci Gas Infrastructure Europe koje prenosi Reuters.
Evropska komisija poručuje da zasad nema neposredne bojazni za snabdijevanje. Ipak, razlika u odnosu na prošlu godinu pokazuje da Evropa u novu zimu ulazi sa znatno manjom sigurnosnom rezervom.
Pravila Evropske unije i dalje predviđaju cilj od 90% popunjenosti skladišta, koji članice mogu dostići bilo kada između 1. oktobra i 1. decembra. U slučaju otežanih tržišnih uslova dozvoljeno je odstupanje od deset procentnih poena, odnosno spuštanje cilja na 80%, dok Evropska komisija može odobriti još pet poena fleksibilnosti.
Dobro popunjena skladišta posebno su važna jer tokom zimskih mjeseci obezbjeđuju oko 30% evropske potrošnje gasa, navodi Savjet Evropske unije.
Kada su zalihe visoke, tržište može lakše podnijeti nekoliko hladnijih sedmica ili privremeni poremećaj u isporukama. Sa niskim zalihama, svaki hladni talas pokreće intenzivniju konkurenciju za raspoložive količine LNG-a i ubrzava rast cijena.
Evropa je otpornija, ali i dalje zavisi od vremena
Evropske zemlje smanjile su potrošnju gasa između 15% i 20% u odnosu na 2021. godinu. Industrija koristi manje gasa, povećana je proizvodnja iz obnovljivih izvora, a dio gasnog grijanja zamijenjen je toplotnim pumpama.
Povećani su i globalni kapaciteti za proizvodnju LNG-a, dok Evropa sada raspolaže većim brojem terminala za njegov prihvat. Zbog toga je fizička nestašica gasa danas znatno manje vjerovatna nego tokom krize 2021. i 2022. godine.
Međutim, smanjenje prosječne potrošnje nije uklonilo zavisnost od temperature. Oxford Economics procjenjuje da je veza između vremenskih prilika i potražnje za gasom gotovo potpuna.
Tokom prošle zime, kada su temperature privremeno pale ispod dugoročnog prosjeka, evropska ušteda gasa u odnosu na period prije 2021. smanjena je sa uobičajenih 15–20% na svega 5–10%.
Evropa je, dakle, smanjila potrošnju tokom normalnih vremenskih uslova, ali nije eliminisala potrebu za velikim količinama gasa tokom izrazito hladne zime.
Gas bi mogao postati novi problem za ECB
Rast cijene gasa nije samo pitanje energetskog tržišta. Ako visoke veleprodajne cijene potraju, one se postepeno prenose na račune domaćinstava, troškove kompanija i ukupnu inflaciju.
Komunalne kompanije gas često nabavljaju mjesecima unaprijed, pa građani ne osjećaju rast veleprodajnih cijena odmah. Oxford Economics procjenjuje da je efekat na potrošačke cijene najveći približno šest mjeseci nakon početnog poskupljenja.
Brzina prenosa razlikuje se među državama. Njemačka i Austrija imaju veći udio dugoročnijih ugovora sa fiksnim cijenama, dok se u Francuskoj, Italiji i Španiji promjene osjećaju brže. U Holandiji je prenos gotovo neposredan.
Italija se izdvaja kao najizloženija velika evropska ekonomija jer kombinuje relativno brz prenos veleprodajnih cijena sa velikom zavisnošću od prirodnog gasa.
Oxford Economics procjenjuje da bi, uz sadašnje tržišne cijene, ukupna inflacija u eurozoni tokom druge polovine 2026. mogla biti bliža nivou od 3,5%, umjesto nešto više od 3%, koliko je predviđeno osnovnim scenarijem.
I sama Evropska centralna banka u junskim projekcijama očekuje inflaciju od 3,4% u trećem i četvrtom kvartalu, prvenstveno zbog visokih cijena energije.
ECB je u junu već povećao ključne kamatne stope za 0,25 procentnih poena, dok ih je u julu zadržao nepromijenjenim. U avgustovskoj Reutersovoj anketi, 57 od 69 ekonomista, odnosno 83%, očekivalo je novo povećanje depozitne stope sa 2,25% na 2,50% na septembarskoj sjednici.
Hladnija zima zato bi mogla donijeti posebno nepovoljnu kombinaciju: skuplju energiju, slabiju kupovnu moć stanovništva i dodatno povećanje troškova zaduživanja.
